🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:57:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्गम
udgama
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-गम m. going up, rising (of a star &c.), ascending, elevation (of a mountain), R.; Suśr.; Hit.; VarBṛS. &c.
coming forth, becoming visible, appearing, production, origin, Suśr.; Ragh.; Vikr.; Ratnāv. &c.
going out or away, R.; Kathās.; Bhartṛ.
shooting forth (of a plant), Kir.; Kāvyād.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (187,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्गमः 1 Going up, rising (of stars); ascent; आज्यधूमोद्गमेन Ś. 1. 15. --2 Standing erect (of hair); रोमोद्गमः प्रादुरभूदुमायाः Ku. 7. 77; व्यक्तरोमोद्गमत्वात् M. 4. 1; Amaru. 36. --3 Going out, departure, expiry; as in प्राण˚. --4 Birth, production, creation; पारिजातस्योद्गमः Māl. 2; appearance; फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः R. 4. 9; V. 4. 38; Bh. 2. 70; कतिपयकुसुगोद्गमः कदंबः U. 3. 20; so मांस˚, पक्ष˚, ग्रंथि˚ &c.; Amaru. 81; origin, parentage; Māl. 2. --5 Action, vision (of eyes); Māl. 1. 35. --6 Projection, elevation; पयोधरोद्गमां Māl. 7. --7 A shoot (of a plant); हरिततृणोद्गमशंकया मृगीभिः Ki. 5. 38. --8 Vomiting, casting up.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0305-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्गम पु० उद्--गम--घञ् अमन्तत्वात् न वृद्धिः । १ उदये २ ऊर्द्ध्वगतौ ३ उद्भवे ४ उन्नतौ च । “रोमोद्गमः प्रादुरभू- दुमायाः” कुमा० “फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः” रघुः । “हरिततृणोद्गमशङ्कया मृगीभिः” किरा० भावे ल्युट् । उद्गमनमप्यत्र न० “आङ उद्गमने” पा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्गमः, पुं, (उत् + गम + अप् ।) ऊर्द्ध्वगमनम् । उदयः ॥ (आविर्भावः । यथा, कुमारे । ७ । ७७ ॥ “रोमोद्गमः प्रादुरभूदुमायाः स्विन्नाङ्गुलिः पुङ्गवकेतुरासीत्” । “फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः” ॥ इति रघुवंशे । ४ । ९ ॥ प्रस्थानं वहिर्गमनम् । “तनयानां क्षुधार्त्तानां पश्यन् प्राणोद्गमव्यथाम्” । इति कथासरित्सागरे ४ तरङ्गे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-239-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्गम" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें