🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:15:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उद्गम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उद्गम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उद्गम

अर्थ: ऊपर जाना, उगना, चढ़ना

व्युत्पत्ति: उद्+गम्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उद्गम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + गम् + अप्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उद्गम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउद्गमःउद्गमौउद्गमाः
द्वितीयाउद्गमम्उद्गमौउद्गमान्
तृतीयाउद्गमेनउद्गमाभ्याम्उद्गमैः
चतुर्थीउद्गमायउद्गमाभ्याम्उद्गमेभ्यः
पञ्चमीउद्गमात् / उद्गमाद्उद्गमाभ्याम्उद्गमेभ्यः
षष्ठीउद्गमस्यउद्गमयोःउद्गमानाम्
सप्तमीउद्गमेउद्गमयोःउद्गमेषु
सम्बोधनहे उद्गमहे उद्गमौहे उद्गमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उद्गम
उद्गम
udgama
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-गम m. going up, rising (of a star &c.), ascending, elevation (of a mountain), R.; Suśr.; Hit.; VarBṛS. &c.
coming forth, becoming visible, appearing, production, origin, Suśr.; Ragh.; Vikr.; Ratnāv. &c.
going out or away, R.; Kathās.; Bhartṛ.
shooting forth (of a plant), Kir.; Kāvyād.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (187,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्गमः 1 Going up, rising (of stars); ascent; आज्यधूमोद्गमेन Ś. 1. 15. --2 Standing erect (of hair); रोमोद्गमः प्रादुरभूदुमायाः Ku. 7. 77; व्यक्तरोमोद्गमत्वात् M. 4. 1; Amaru. 36. --3 Going out, departure, expiry; as in प्राण˚. --4 Birth, production, creation; पारिजातस्योद्गमः Māl. 2; appearance; फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः R. 4. 9; V. 4. 38; Bh. 2. 70; कतिपयकुसुगोद्गमः कदंबः U. 3. 20; so मांस˚, पक्ष˚, ग्रंथि˚ &c.; Amaru. 81; origin, parentage; Māl. 2. --5 Action, vision (of eyes); Māl. 1. 35. --6 Projection, elevation; पयोधरोद्गमां Māl. 7. --7 A shoot (of a plant); हरिततृणोद्गमशंकया मृगीभिः Ki. 5. 38. --8 Vomiting, casting up.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0305-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्गम पु० उद्--गम--घञ् अमन्तत्वात् न वृद्धिः । १ उदये २ ऊर्द्ध्वगतौ ३ उद्भवे ४ उन्नतौ च । “रोमोद्गमः प्रादुरभू- दुमायाः” कुमा० “फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः” रघुः । “हरिततृणोद्गमशङ्कया मृगीभिः” किरा० भावे ल्युट् । उद्गमनमप्यत्र न० “आङ उद्गमने” पा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्गमः, पुं, (उत् + गम + अप् ।) ऊर्द्ध्वगमनम् । उदयः ॥ (आविर्भावः । यथा, कुमारे । ७ । ७७ ॥ “रोमोद्गमः प्रादुरभूदुमायाः स्विन्नाङ्गुलिः पुङ्गवकेतुरासीत्” । “फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः” ॥ इति रघुवंशे । ४ । ९ ॥ प्रस्थानं वहिर्गमनम् । “तनयानां क्षुधार्त्तानां पश्यन् प्राणोद्गमव्यथाम्” । इति कथासरित्सागरे ४ तरङ्गे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-239-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्गम" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उद्गमउद्गम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + गम् + अप्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उद्गम 📚 ➤ ऊपर जाना, उगना, चढ़ना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उद्गम 📚m. going up, rising (of a star &c.), ascending, elevation (of a mounta…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उद्गम: उद्+गम्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें