🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:31:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तीव्र
tīvra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अतिशय के और नाम (1.1.82) एकान्त · नितान्त · गाढ · बाढ · दृढ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तीव्र १ वि॰ [सं॰]
१. अतिशय । अत्यंत ।
२. तीक्ष्ण । तेज ।
३. बहुत गरम ।
४. नितांत । बेहद ।
५. कटु । कडुवा ।
६. दुःसह । असह्य । न सहने योग्य ।
७. प्रचंड ।
८. तीखा ।
९. वेगयुक्त । तेज ।
१०. कुछ ऊँचा और अपने स्थान से बढ़ा हुआ (स्वर) । विशेष—संगीत में ५ स्वरों—ऋषभ, गांधार, मध्यम, धैवत और निषाद के तीव्र रूप होते हैं । वि॰ दे॰ कोमल ।
तीव्र २ संज्ञा पुं॰
१. लोहा ।
२. इस्पात ।
३. नदी का किनारा ।
४. शिव । महादेव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तीव्र mf(आ)n. (fr. तिव्-र, √ तु) strong, severe, violent, intense, hot, pervading, excessive, ardent, sharp, acute, pungent, horrible, RV. &c.
तीव्र m. sharpness, pungency, Pāṇ. ii, 2, 8, Vārtt. 3., Pat.
for ˚वर (?) g. राजन्यादि
Śiva
तीव्र n. pungency, W.
a shore (for 2. तीर ?), Uṇ. k.
tin (cf. 1. तीर), ib.
steel, L.
iron, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (449,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तीव्र a. 1 Severe, intense, sharp, acute, violent, poignant, pungent, impetuous; विलंघिताधोरणतीव्रयत्नाः R. 5. 48 ‘strong or violent efforts’; &c. U. 3. 35; Ś. 1. 33, 5. 7. --2 Hot, warm. --3 Flashing. --4 Pervading. --5 Endless, unlimited. --6 Horrible, dreadful. --व्रः 1 Sharpness. --2 Śiva. --व्रं 1 Heat, pungency. --2 A shore. --3 Iron, steel. --4 Tin. --व्रं ind. Violently, sharply, excessively. --Comp. --आनंदः an epithet of Śiva. --गति a. quick, swift. --गंधा cumin seed. --पौरुषं {1} daring heroism. {2} heroism (in general). --वेदना acute or sharp pain. --संवेग a. {1} of strong impulse, resolute. {2} very poignant or sharp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0540-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीव्र न० तीव--रक् तिज--वन् दीर्घः जस्य वो वा । १ अतिशये २ तद्वति त्रि० अमरः । ३ तीक्ष्णे ४ लौहभेदे (इस्पातं) ५ तीरे ६ त्रपुणि च उणा० ७ लौहमात्रे राजनि० । ८ अत्युष्णे ९ कटौ १० नितान्ते च त्रि० उणा० । ११ शिवे पु० शब्दर० । “विलङ्घिताधोरणतीव्रयत्नाः” रघुः । “तीव्रो- त्थितास्तावदसह्यरंहसः” “तीव्रं महाव्रतमिवात्र चरन्ति वप्राः” माघः । वैराग्यस्य उपायस्य च तीव्रत्वं पात० सू० भाष्ये विवरणे च दर्शितं यथा “ते खलु नव योगिनोमृदुमध्याधिमात्रोपाया भवन्ति । तद्यथा, मृदूपायोमध्योषायोऽधिमात्रोपाय इति । तत्र सृदूपायोऽपि त्रिविघः मृदुसंवेगोमध्यसंवेगस्तीव्रसंवेग [] इति । तथा मध्योपायस्तथाधिमात्रोपाय इति, त्त्राधि- मात्रोपायानाम्” भा० “तीव्रसंवेगानामसान्नतमः” पात० सू० । “समाधिलाभः समाधिफलञ्च भवतीति” भाष्यम् ननु श्रद्धादयश्चेद्योगोपायास्तर्हि सर्वेषामविशेषेण समाधितत् फले स्यातां दृश्यते तु कस्यचित्सिद्धिः कस्यचिदसिद्धिः कस्य- चिच्चिरेण सिद्धिः कस्यचिच्चिरतरेण सिद्धिः कस्यचित्क्षि- प्रमित्यत आह, “ते खलु नवयोगिन” इति । उपायाः श्रद्धादयोमृदुमध्याधिमात्राः प्राम्भवीयसंस्कारादृष्टवशाद् येषां ते तथोक्ताः संवेगोवैराग्यं तस्यापि मृदुमध्यती- ब्रता प्राग्भवीयवासनादृष्टवशादेवेति तेषु यादृशां क्षेपी- यसी सिद्धिस्तान् दर्शयति सूत्रेण, “तोव्रसंवेगानामा- सन्नतमः इति सूत्रम्” विव० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3320-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीव्रं, क्ली, (तीव स्थौल्ये + बाहुलकात् रक् । तिज निशाने + बाहुलकात् रन् । दीर्घत्वम् । जकारस्य वकारः । इत्युज्ज्वलदत्तः । २ । २८ ॥) अतिशयः । इत्यमरः । १ । २ । ७० ॥ तीरम् । तीक्ष्णम् त्रपु । इत्युणादिकोषः ॥ लोहम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
तीव्रः, त्रि, (तिज + बाहुलकात् रन् ।) दीर्घत्वादि- कञ्च । अत्युष्णः । नितान्तः । (यथा, रघुः । ९ । ६५ । “तान् हत्वा गजकुलबद्धतीव्रवैरान् काकुत्स्थः कुटिलनखाग्रलग्नमुक्तान् ॥”) [] कटुः । इत्युणादिकोषः ॥ (दुःसहः । यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ६९१ । “हन्त विरहः समन्ताज्जलयति दुर्व्वारतीव्र- संवेगः ॥” ताक्ष्णम् । यथा, तत्रैव । १५२ । “कृतकस्वाप मदीयश्वासध्वनिदत्तकर्ण ! किं तीव्रैः । विध्यसि मां निश्वासैः स्मरः शरैः शब्दवेधीव ॥”) शिवे, पुं । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-630-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तीव्र" आता है (20)
शीघ्रीय जल्दी । तीव्र । तेजकुशाग्र कुश की नोक की तरह तीखा । तीव्र । तेज । नुकीला । जैसे—कुशाग्रबुद्बि=तीव…विवृद्ध वृद्धिगत । बढ़ा हुआ । तीव्रप्रतूर्ण प्रतूर्त वि॰ वेगवान । तीव्रसुटंक तीव्र । कर्कश । कर्णकटुमर्मव्यथा मर्म पीड़ा । तीव्र । देवनाउग्र प्रचंड । उत्कटपरुष कठोर । कड़ा । कर्कश । सख्त । अत्यंत रूखा या रसहीनउच्चंड प्रचंड । उग्रतीक्ष्ण तेज नोक या धारवाला । जिसकी धार या नोक इतनी चोखी हो जिससे कोई चीज कट सक…लीन तत्पर । नियुक्तअकुंठ जा कुठित या गुठला न हो । तेज । चोखाइषित चलाया हुआप्रविविक्त पूर्णतः निर्जन । पूर्णतः एकाकीसुसूक्ष्म परमाणुतीखा जसको धार या नोक बहुत तेज हो । तीक्ष्णसख्त कठोर । कड़ा । जो मुलायम न होचाबुक कोड़ा । हंटर । सोंटा । क्रि॰ प्र॰—जडना ।—देना ।—फटकारना ।—मारना । लगान…बर्राक चमकीला । जगमगाता हुआशीघ्रकारी जल्दी से काम करनेवाला । शीघ्र कार्य करनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें