🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:25:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तीक्ष्ण
tīkṣṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहुत तेज़ (गर्म) (1.3.39) तिग्म · खर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तीक्ष्ण १ वि॰ [सं॰]
१. तेज नोक या धारवाला । जिसकी धार या नोक इतनी चोखी हो जिससे कोई चीज कट सके । जैसे, तीक्ष्ण बाण ।
२. तेज । प्रखर । तीव्र । जैसे, तीक्ष्ण औषध, तीक्ष्ण बुद्धि ।
३. उग्र । प्रचंड । तीखा । जैसे, तीक्ष्ण स्वभाव ।
४. जिसका स्वाद बहुत चटपटा हो । तेज या तीखे स्वादवाला ।
५. जो (वाक्य या बात) सुनेन में अप्रिय हो । कर्ण- कटु । जैसे, तीक्ष्ण वाक्य, तीक्ष्ण स्वर ।
६. आत्मत्यागी ।
७. निरालस्य । जिसे आलस्य न हो ।
८. जो सहन न हो । असह्य ।
तीक्ष्ण २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उत्ताप । गरमी ।
२. विष । जहर ।
३. इस्पात । लोहा ।
४. युद्ध । लड़ाई ।
५. मरण । मृत्यु ।
६. शास्त्र ।
७. समुद्री नमक । करकच ।
८. मुष्कक । मोखा ।
९. वत्सवभाग । बछनाग ।
१०. चव्य । चाव ।
११. महामारी । मारी ।
१२. यवक्षार । जवालार ।
१३. सफेद कुशा ।
१४. कुंदर गोंद ।
१५. योगी ।
१६. ज्योतिष में मूल, आर्द्रा, ज्येष्ठा, अश्विनी और रेवती नक्षत्रों में बुध की गति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तीक्ष्ण mf(आ)n. (√ तिज्) sharp, hot, pungent, fiery, acid, RV. x, 87, 9; AV. &c.
harsh, rough, rude, Mn. vii, 140; MBh.; R.; VarBṛS.
sharp, keen, Śiś. ii, 109; Pāṇ. v, 2, 76, Kāś.
zealous, vehement, L.
self-abandoning, L.
(with गति, ‘a planet's course’, or नक्षत्र ‘asterism’) inauspicious, VarBṛS. vii, 8 and 10
तीक्ष्ण m. nitre, L.
= -तण्डुला, Npr.
black pepper, ib.
black mustard, ib.
= -गन्धक, ib.
= -सारा, ib.
marjoram, ib.
white Kuśa or Darbha grass, ib.
the resin of Boswellia thurifera, ib.
an ascetic, L.
(g. अश्वादि) N. of a man, Rājat. viii, 1742 f.
of a Nāga, Buddh.; L.
तीक्ष्ण n. pl. sharp language, R. ii, 35, 33; MārkP. xxxiv, 46
sg. steel (cf. -वर्मन्), Npr.
iron, L.
any weapon, L., Sch.
sea-salt, L.
nitre, L.
Galmei, Npr.
poison, L.
Bignonia suaveolens, L.
Piper Chaba, L.
Asa foetida, Npr.
battle, L.
pestilence, L.
death, L., Sch.
heat, pungency, W.
haste, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (448,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तीक्ष्ण a. [तिज्-क्स्न, Uṇ. 3. 18] 1 Sharp (in all senses), pungent; Śi. 2. 109. --2 Hot, warm (as rays); Rs. 1. 18. --3 Fiery, passionate. --4 Hard, forcible, strong (as उपाय). --5 Rude, cross. --6 Severe, harsh, rough, strict; Ms. 7. 140. --7 Injurious, inauspicious. --8 Keen. --9 Intelligent, clever. --10 Zealous, vehement, energetic. --11 Devoted, selfabandoning. --12 Unfriendly, unfavourable. --13 Devout, ascetic, [] pious. --क्ष्णः 1 Nitre. --2 Long pepper. --3 Black pepper. --4 Black mustard. --क्ष्णं 1 Iron. --2 Steel. --3 Heat, pungency. --4 War, battle. --5 Poison. --6 Death. --7 A weapon. --8 Sea-salt. --9 Haste. --10 Anything sharp (as words &c.). --11 Plague, pestilence. --Comp. --अंशुः {1} the sun. {2} fire. --अग्निः dyspepsia, heartburn. --आयसं steel. --उपायः a forcible means, strong measure. --कंदः the onion. --कर्मन् a. active, zealous, energetic. (--n.) a clever work. --कल्कः coriander. --तंडुला long pepper. --तैलं {1} spirituous liquor. {2} the resin of the Sāla tree. --दंष्ट्रः a tiger. --दंष्ट्रकः a leopard. --धारः a sword. --पुष्पं cloves. --पुष्पा {1} the clove tree. {2} the Ketaka plant. --फलं {1} coriander. {2} black mustard. --बुद्धि a. sharpwitted, acute, clever, shrewd. --मंजरी the betel-plant. --रश्मिः the sun. --रसः {1} salt-petre. {2} any poisonous liquid, a poison; शत्रुप्रयुक्तानां तीक्ष्णरसदायिनां Mu. 1, 2. --लौहं steel. --शूकः barley. --सारः iron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0539-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीक्ष्ण न० किज--क्स्न दीर्थश्च । १ खरे स्पर्थे २ विषे ३ लौहभेदे (इस्पात) ४ युद्धे अमरः ५ मरणे ६ शस्त्रे ७ शीघ्रे इति सारसु० । ८ सामुद्रलवणे ९ मुष्कके मेदि० १० चव्यके राजनि० । ११ मरके हेमच० । १२ तीक्ष्णतायुक्ते त्रि० “तीक्ष्णश्चैव मृदुश्च स्यात् कार्य्यं वीक्ष्य महीपतिः” मनुः । “तीक्ष्णा नारुन्तुदा बुद्धिः कर्म शान्तं प्रतापवत्” माघः । “शक्तिं चोभयतस्तीक्ष्णाम्” मनुः । “प्रतिभायां [] हीरके कटाक्षे दुर्व्वाक्ये नखे लवणे रविकरे” इति कविकल्पलतायां तीक्ष्णत्वमुक्तम् । १३ यवक्षारे पु० मेदि० । १४ श्वेतकुशे १५ कुन्दुरुके राजनि० । नक्षत्रविशेषगणे न० यथा “शक्राहिशिवमू- लाश्च मन्दाहस्तीक्ष्णदारुणे” ज्योतिषम् । १६ आत्मत्यागिनि त्रि० मेदि० । १७ निरालस्ये सुबुद्धौ त्रि० धरणी० १८ यो- गिनि पु० अजयपालः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3307-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीक्ष्णं, क्ली, (तेजयति तेज्यतेऽनेन वा । तिज निशाने + “तिजेर्दीर्घश्च ।” उणां । ३ । १८ । इति क्स्नः दीर्घश्च ।) खरम् । विषम् । लौहम् । (यथास्य पर्य्यायाः वैद्यकरत्नमालायाम् । “कृष्णायसं काललोहं रुक्मं तत्तीक्ष्णमन्यथा ॥”) युद्धम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ५३ ॥ मरणम् । शस्त्रम् । शीघ्रम् । इति तट्टीकासारसुन्दरी ॥ सामुद्रलवणम् । मुष्ककः । इति मेदिनी । णे, १५ ॥ चव्यकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ मरकम् । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ तीक्ष्णवस्तूनि यथा । प्रतिभा १ हीरकम् २ कटाक्षः ३ दुर्व्वाक्यम् ४ नखः ५ लवणम् ६ रविकरः ७ । इति कवि- कल्पलता ॥
तीक्ष्णः, पुं, (तिज + क्स्नः दीर्घश्च ।) यवक्षारः । इति मेदिनी । णे, १५ ॥ (पर्य्याया यथा, -- “यावशूको यवक्षारो यवशूको यवाग्रजः । क्षारस्तीक्ष्णस्तीक्ष्णरसो यवजो यवनालजः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) श्वेतकुशः । कुन्दुरुकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ तीक्ष्णगणो यथा । अश्लेषा आर्द्रा ज्येष्ठा मूला । इति ज्योतिषम् ॥
तीक्ष्णः, त्रि, (तिज + क्स्नः दीर्घश्च ।) तिम्मः । (उग्रः । यथा, मनुः । ७ । १४० । “तीक्ष्णश्चैव मृदुश्च स्यात् कार्य्यं वीक्ष्य मही- पतिः ॥” असह्यः । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १६ । ३६ । “नमस्तीक्ष्णेषवे चायुधिने ।” “तीक्ष्णा असह्या इषवो बाणा यस्य स तीक्ष्णेषु- स्तस्मै नमः ।” इति महीधरः ॥) आत्मत्यागी । इति मेदिनी । णे, १५ ॥ निरालस्यः । सुबुद्धिः इति धरणी ॥ योगी । इत्यजयपालः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-624-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तीक्ष्ण" आता है (33)
तिग्म तीक्ष्ण । खरा । तेज । प्रखरप्रखर तीक्ष्ण । प्रचंड । जैसे, सूर्य की प्रखर किरणविशित तीक्ष्ण । निशितनिष्कृप तेज । तीक्ष्ण । धारदार । चोखाबालमूलक छोटी ओर कच्ची मूली । विशेष—वैद्यक के अनुसार यह कटु, उष्ण, तीक्ष्ण, तथा…खरस्पर्श तीक्ष्ण । गरम (वायु)तीखा जसको धार या नोक बहुत तेज हो । तीक्ष्णपैना जिसकी धार बहुत पतली या काटनेवाली हो । चोखा । धारदार । तीक्ष्ण । तेजकटीला काट करनेवाला । तीक्ष्ण । चोखाखतंगर पु वि॰ अंग में क्षत करनेवाला । तेज । तीक्ष्णतत्ती तीक्ष्ण । तप्तविदाही वह पदार्थ जिससे जलन पैदा हो । दाह उत्पन्न करनेवाला । तीक्ष्ण । चरपराअनियारा पु वि॰ नुकीला । कटीला । पैना । धारदार । कोरदार । तीक्ष्ण । तीखातिग्मतेज तीक्ष्ण । तीखापर्ष गुच्छ । स्तबकचोक्ष शुद्ध । पवित्रतीव्र अतिशय । अत्यंतसंशित सान पर चढ़ाया हुआ । तेज किया हुआ । चोखा या तीखा किया हुआ । टेया हुआ । …शंखिनी एक प्रकार की वनौषधि । विशेष—इसकी लता और फल शिवलिंगी के समान होते हैं ।…विपत्ति और कठिनाई में धीरचित्त । जैसे—यह कड़ए जी के आदमी का काम हैअकुंठ जा कुठित या गुठला न हो । तेज । चोखात्रिजातक इलायची (फल), दारचीनी (छाल) और तेजपत्ता (पत्ता) इन तीन पर्कार के पदार्थ…प्रविविक्त पूर्णतः निर्जन । पूर्णतः एकाकीसुसूक्ष्म परमाणुगरम लोहा एक प्रसीद्ध धातु जो संसार के सभी भागों में अनेक धातुओं के साथ मिली हुई…क्रुर परपीड़क । दुसरों को कष्ट पहुँचानेवालाछिकनी एक प्रकार की बहुत छोटी घास या बूटी का फूल जिसे सूँघने से छींक आती है ।…तिक्ष पु † वि॰प्याज एक प्रसिद्ध कंद जो बिलकुल गोल गाँठ के आकार का होता है और जिसके पत्ते प…बिजौर बिजौरा संज्ञा पुं॰ नीबू की जाति का एक वृक्ष । विशेष—इसके पत्ते नीबू के…सुक्त प्राचीन काल की एक प्रकार की काँजी जो पानी में घी या तेल, नमक और कंद या…बुर्राक मुसलमानों के मतानुसार वह घोड़ा जिसपर सवार होकर उनके रसूल हजरत मुहम्मद …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬