🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:35:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शंखिनी
śaṃkhinī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चोरपुष्पी के नाम (2.4.126) चोरपुष्पी · केशिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शंखिनी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शङ्खिनी]
१. एक प्रकार की वनौषधि । विशेष—इसकी लता और फल शिवलिंगी के समान होते हैं । अंतर केवल यही है कि शिवलिंगी के फल पर सफेद छींटे होते हैं जो शंखिनी के फल पर नहीं होते । इसके बीज शंख के समान होते हैं जिनका तेल निकलता है । वैद्यक में यह चरपरी, स्निग्ध और कड़वी, भारी, तीक्ष्ण, गरम, अग्निदीपक, बलकारक, रुचिकारी और विषविकार, आमदोष, क्षय, रुधिरविकार तथा उदरदोष आदि को शांत करनेवाली मानी जाती है । पर्या॰—यवतिक्ता । महातिक्ता । भद्रातिक्ता । सूक्ष्मपुष्पी । द्दढ़पादा । विसर्पिणी । नाकुली । नेञमीला । अक्षपीड़ा । माहेश्वरी । तिक्ता । यावी ।
२. पद्मिनी आदि स्त्रियों के चार भेदों में से एक भेद । उ॰—कोइ शंखिनि युत रोष दय़ा बिन बेगि प्रचारै ।—विश्राम (शब्द॰) । विशेष—कहते हैं, ऐसी स्त्री कोपशील, कोविद, सलीम शरीरवाली, बड़ी बड़ी और सजल आँखोंवाली, देखने में सुंदर, लज्जा और शंकारहित, अधीर, रतिप्रिय, क्षार गंधयुक्त और अरुण नखवाली होती है, यह वृषभ जाति के पुरुष के लिये उपयुक्त होती है ।
३. गुदाद्बार की नस ।
४. मुँह की नाड़ी । उ॰—मुख अस्थान शंखिनी केरा । ये नाड़िन के नाम निबेरा ।—विश्राम (शब्द॰) ।
५. एक देवी का नाम ।
६. सीप ।
७. एक शक्ति जिसकी पूजा बौद्ब लोग करते हैं ।
८. एक तीर्थस्थान का नाम ।
९. एक प्रकार की अप्सरा ।
१०. शंखाहुली ।
शंखिनी डंकिनी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शङ्खिनी] एक प्रकार का उन्माद । विशेष—इस उन्माद रोग के लक्षण इस प्रकार कहे गए हैं ।— सर्वांग में पीड़ा होना, नेत्र बहुत दुखना, मूर्छा होना, शरीर काँपना, रोना, हँसना, बकना, भोजन में अरुचि, गला बैठना, शरीर के बल तथा भूख का नाश, ज्वर चढ़ना और सिर में चक्कर आना, आदि ।
शंखिनी फल संज्ञा पुं॰ [सं॰ शङ्खिनीफल] सिरस का वृक्ष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शङ्खिनी f. of prec.
mother of pearl, Bālar.
a partic. plant, Suśr.; Car.; ŚārṅgS. (accord. to L. Andropogon Aciculatus, Cissampelos Hexandra = श्वेत-चुक्रा, श्वेत-पुंनाग, and श्वेत-वृन्दा)
a partic. vein (नाडी), Cat.
N. of one of the four classes into which females are divided (the other three being चित्रिणी, पद्मिनी, and हस्तिनी), RTL. 389
N. of a Śakti worshipped by Buddhists, Kālac.
a kind of semidivine being or fairy (उपदेवता-विशेष), W.
N. of a Tīrtha, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1048,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शंखिनी 1 A woman of one of the four classes into which writers on erotic science divide women; the Ratimañjarī thus describes her: --दीर्घातिदीर्घनयना वरसुंदरी या कामोपभोगरसिका गुणशीलयुक्ता । रेखात्रयेण च विभूषितकंठदेशा सभोगकेलिर संका किल शंखिनी सा ॥ cf. चित्रिणी, हस्तिनी, and पद्मिनी also. --2 A female spirit, or a kind of fairy. --Comp. --फलः the Śirīṣa tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1030-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शङ्खिनी स्त्री शङ्खस्तदाकारं पुष्पमस्त्यस्याः इनि । १ चोर- पुष्प्याम्, अमरः । २ श्वेतपन्नागे ३ विश्वः । ४ श्वेतबुह्नायां ५ श्वेतचुक्रायां, ६ यवतिक्तायां, राजनि० । ७ स्त्री- भेदे, ८ उपदेवताभेदेः, (शाकचिन्नी) ९ शङ्खवत्यां स्त्रियाञ्च । स्त्रोभेदलक्षणं रतिमञ्जर्य्यामुक्तं यथा “दीर्घा सुदीर्घनयना वरसुन्दरी या कामोपभोगरसिका गुणशीलयुक्ता । रेखात्रयेण च विभूषितकण्ठदेशा सम्भो- गकेलिरसिका किल शङ्खिनी सा” । “शशके पद्मिनी तुष्टा चित्रिणी रमते मृगे । वृषभे शङ्खिनी तुष्टा हस्तिनी रमते हये” । “पद्मिनी पद्मगन्धा च मीनगन्धा च चित्रिणी । शङ्खिनी क्षारगन्धा स्यात् मदगन्धा च हस्तिनी” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5080,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शङ्खिनी, स्त्री, (शङ्खवत् पुष्पमस्त्यस्याः । शङ्ख + इनिः ।) चोरपुष्पी । इत्यमरः ॥ श्वेतपुन्नागः । इति विश्वः ॥ श्वेतवृन्दा । इति मेदिनी ॥ श्वेत- चुक्रा । इति शब्दरत्नावली ॥ बुद्धशक्तिभेदः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ यवतिक्ता । इति राज- निर्घण्टः ॥ चतुर्व्विधस्त्रीमध्ये स्त्रीविशेषः । तल्ल- क्षणं यथा, -- “दीर्घा सुदीर्घनयना वरसुन्दरी या कामोपभोगरसिका गुणशीलयुक्ता । रेखात्रयेण च विभूषितकण्ठदेशा सम्भोगकेलिरसिका किल शङ्खिनी सा ॥ शशकं पद्मिनी तुष्टा चित्रिणी रमते मृगम् । वृषभं शङ्खिनी तुष्टा हस्तिनी रमते हयम् ॥ पद्मिनी पद्मगन्धा च मीनगन्धा च चित्रिणी । शङ्खिनी क्षारगंन्धा स्यात् मदगन्धा च हस्तिनी ॥” इति रसमञ्जरी ॥ [] शङ्खयुक्ता । यथा, -- “शङ्खिनी चापिनी वाणभुशुण्डीपरिघायुधा ॥” इति देवीमाहात्म्यम् ॥ उपदेवताविशेषः । शङ्खिनीवासशब्दार्थदर्श- नात् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-013-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शंखिनी" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें