🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:37:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

केशिनी
keśinī
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चोरपुष्पी के नाम (2.4.126) शंखिनी · चोरपुष्पी
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केशिनी (इनी), f. N. of Durgā
(gaṇa कुर्व्-आदि) N. of an Apsaras, MBh. i, 2558; iii, 14562
of a Rākṣasī, Buddh.
of the daughter of the king of Vidarbha (wife of Sagara and mother of A-samañjas), Hariv. 797 ff.; R.
of the wife of Ājamīḍha (Suhotra) and mother of Jahnu, MBh. i, 3722; Hariv. 1416 and 1756
of the wife of Viśravas and mother of Rāvaṇa and Kumbha-karṇa, BhP. vii, 1, 43
of a servant of Damayantī, Nal. xxii, 1
of the daughter of a Brāhman, Buddh.
Chrysopogon aciculatus, L.
Nardostachys Jaṭā-māṃsī, L.
केशिनी (इनी), f. See कैशिन
केशिनी (इनीस्) f. pl. Ved. ‘the attendants of Rudra’ (see before)
‘N. of certain female demons’ (see before).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (310,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केशिनी 1 A woman with a beautiful braid of hair. --2 N. of the wife of Viśravas and mother of Rāvaṇa and Kumbhakarṇa. --3 An epithet of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0424-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केशिनी स्त्री केशाः तदाकारा जटाः सन्त्यस्य इनि ङीप् । १ जटामास्यां राजनि० २ चोरपुष्पीवृक्षे (चोरर्काचकी) अमरः । ३ प्रशस्तकेशयुक्ताथां स्त्रियां, छन्नरूपनलं प्रति दमयन्तीप्रेरिते ४ तद्दूतीभेदे “गच्छ केशिनि । जा- नीहि” “एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन!” । “ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत्” इति च भा० व० ७४ अ० । कश्यपपत्नीप्रधायाः ५ कन्यारूपे अपस- रोभेदे । “प्रधाऽसूत महाभागा देवी देवर्षितः पुरा” इत्युपक्रमे “केशिनी च सुबाहुश्च सुरता सुरजा तथा” भा० आ० ६५ अ० । ६ पार्व्वतीसहचरीभेदे “गौरी विद्या- ऽथ गान्धारी केशिनी मित्रसाह्वया । सावित्र्या सह सर्व्वास्ताः पार्व्वत्या यान्ति पृष्ठतः” भा० व० २३० अ० [] ७ अजमीढनृपपत्नीभेदे । “अजमीढोवरस्तेषां तस्मिन् वंशः प्रतिष्ठितः । षट् पुत्रान् सोऽप्यजनयत् तिसृषु स्त्रीषु । भारत! । ऋक्षं धूमिन्यथो नीली दुष्मन्तपरमेष्ठिनौ । केशिन्यजनयज्जह्नुं सुतौ व्रजनरूपिणौ” भा० आ० ९४ अ० । “अजमीढस्य केशिन्यां जज्ञे जह्नुः प्रतापवान्” हरिवं ३२ अ० । ८ सुहोत्रनृपभार्य्यायाम् “मौहोत्रिरभवज्जह्नुः केशन्या गर्भसम्भवः” हरिवं० २७ अ० । ९ सगरभार्य्याभेदे “द्वे भार्य्ये सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्विषे । ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम विश्रुता । केशिन्यसूत सगरादसमञ्जसमात्मजम्” हरिवं० १६० । १० रावणमातरि कैकस्याम् “ततस्तौ राक्षसौ जातौ केशिन्यां विश्रवः- सुतौ । रावणः कुम्भकर्ण्णश्च सर्व्वलोकोपतापनौ” भाग० ७ । १ । ४ । २ । कैकस्या नामान्तरमिदम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2253-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केशिनी, स्त्री, (केशाकाराः सन्त्यस्याः ।) जटामांसी । इति राजनिर्घण्टः ॥ चोरपुष्पी । प्रशस्तकेश- विशिष्टा । इत्यमरः । २ । ६ । ४५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-197-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें