🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:17:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खर
khara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहुत तेज़ (गर्म) (1.3.39) तिग्म · तीक्ष्ण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गधा ।
२. खच्चार ।
३. बगला ।
४. कौवा ।
५. एक राक्षस जो रावण का भाई था ओर पंचवटी में रामचंद्र के हाथ से मारा गया था ।
६. तृण । तिनका । घास । यौ॰— खर कतवार = दे॰ खरपतवार । उ॰— गा सब जनम अबिरथा मोरा । कत में खर कतवार बटोरा । —चित्रा॰, पृ॰ १३० । खरपतवार = कूड़ा करकट ।
७.
६०. संवत्सरों में से २५ वाँ संवत् । इस वर्ष में बहुत उपद्रब होते हैं ।
८. प्रलंबासुर का एक नाम ।
९. छप्पय छंद का एक भेद ।
१०. एक चौकोर वेदी जिसपर यज्ञों में यज्ञपात्र रखे जाते हैं ।
११. कंक ।
१२. कुरर पक्षी ।
१३. सूर्य का पार्श्वचर ।
१४. एक प्रकार का तृण या घास जो पंजाब, संयुक्त प्रांत और मध्य प्रदेश में होती है और जो घोंड़ों के लिये बहुत अच्छी समझी जाती है । १५ । कुत्ता श्वान (अनेकार्थ॰) ।
खर २ वि॰ [सं॰]
१. क़ड़ा । सख्त ।
२. तेज । तीक्ष्ण ।
३. घना । मोटा । हानिकर । अमांगलिक । जैसे, खर मास ।
५. तेज धार का ।
६. आड़ा । तिरछा ।
खर ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ खराई । मुहा॰—खर मारना = दे॰ 'खराई मारना' ।
खर ४ † संज्ञा पुं॰[ सं॰ खर = तेज] करारा । कुरकुरा । मुहा॰—(घी) खर करना = (घी) गरम करके तपाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खर mf(आ)n. hard, harsh, rough, sharp, pungent, acid (opposed to मृदु and श्लक्ष्ण), MBh.; R. &c.
solid (opposed to द्रव, fluid), Pāṇ. vii, 3, 69; Pat., Kāś. on Pāṇ. ii, 1, 35 and iv, 2, 16
dense (clouds), R. vi, 87, 3
sharp, hot (wind), Suśr. i, 20, 22
hurtful, injurious, cutting (as speech or word), MBh.; R. &c.
sharp-edged, L.
cruel, W.
खर m. a donkey (so called from his cry), KātyŚr.; Mn.; MBh. &c.
a mule, L.
an osprey, L.
a heron, L.
a crow, L.
a thorny plant (sort of prickly nightshade or perhaps Alhagi Maurorum), L.
N. of a fragrant substance, Gal.
a quadrangular mound of earth for receiving the sacrificial vessels (cf. ἐσχάρα), ŚBr. v, 1, 2, 15
xiv; ĀśvŚr.; KātyŚr.
a place arranged for building a house upon, N. of the 25th year of the sixty years' Bṛhaspati cycle, VarBṛS.
a Daitya or demon, L.
N. of the Asura Dhenuka, Hariv. 3114; BhP. ii, 7, 34
N. of a Rakṣas slain by Rāma (younger brother of Rāvaṇa), MBh. iii, 15896; R.; BhP.; Ragh.
N. of an attendant [of the Sun (= Dharma), L.; of Śiva, L.]
of a Rudra (?), Hariv. (v.l.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (337,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खर a. (opp. मृदु, श्लक्ष्ण, द्रव) 1 Hard, rough, solid. --2 Severe, sharp, strict; R. 8. 9; स्मरः खरः खलः कांतः Kāv. 1. 59. --3 Pungent, acid. --4 Dense, thick. --5 Hurtful, injurious, cutting, smart (words). --6 Sharpedged; देहि खरनयनशरघातं Gīt. 10. --7 Hot; खरांशुः &c. --8 Cruel. --रः 1 An ass; Ms. 2. 201; 4. 115, 120, 8. 370; Y. 2. 160. --2 A mule. --3 A heron. --4 A crow. --5 A kind of prickly nightshade. --6 A quadrangular mound of earth for receiving the sacrificial vessels. --7 A Daitya or demon in general. --8 An attendant of (a) Sūrya, (b) Śiva. --9 N. of a demon, half-brother of Rāvaṇa and slain by Rāma; R. 12. 42. --Comp. --अंशुः, --करः, --रशिमः the sun. --अब्दांकुरकः lapis lazuli. --कुटी {1} a stable for asses. {2} a barber's shop. --कोणः, --क्वाणः the francoline partridge. --कोमलः the month Jyeṣṭha. --गृहं, --गेहं a stable for asses. --णस्, --णस a. sharp-nosed. --दंडं a lotus. --दला the opposite-leaved fig-tree. --दूषणः the thorn apple. --ध्वंसिन् m. an epithet of Rāma, who killed the demon खर. --नादः the braying of an ass. [] --नालः a lotus. --पात्रं an iron vessel. --पादाढ्यः the wood-apple. --पालः a wooden vessel. --प्रियः a pigeon. --यानं a donkey-cart. --शब्दः {1} the braying of an ass. {2} an osprey. --शाला a stable for asses. --स्वरा wild jasmine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खर पु० ख मुखविलमतिशयेनास्त्यस्य र खमिन्द्रियं लाति ला--क वा रलयोरेकत्वम् । १ गर्द्दभे । २ अश्वतरे अमरः ३ राक्षसभेदे च हेम० ‘चेरतुः खरदूषणावि’ ति भट्टिः । “वसतस्तस्य रामस्य ततः शूर्पनखाकृतम् । खरे- णासीत् महद्वैरं जनस्थाननिवासिना, । रक्षार्थं ताप- सानान्तु राघवो धर्मवत्सलः । चतुर्द्दश सहस्राणि जवान भुबि राक्षसान् । दूषणञ्च खरञ्चैव, निहत्य सुमहाबलौ । चक्रे क्षेमं पुनर्धीमान् धर्मारण्यं स राघवः” भा० व० २७६ अ० । ४ कण्टकिवृक्षभेदे, अजयः ५ काके, अजयपालः ६ कङ्कविहगे, ७ कुररपक्षिणि, राजनि० ६ ० संवत्सरमध्ये पञ्चविंशतितमे ८ वर्षभेदे तत्फलं यथा । “उपद्रुतं जगत्सर्वं तस्करैर्मूषिकैः खगैः । पीडिताश्च प्रजाः सर्वाः देशभङ्गः खरे प्रिये!” ज्यो० त० । ९ रवि- पार्श्वचरे १० पश्चिमद्वारगृहे शब्दच० ११ तिग्मस्पर्शे च । १२ तद्वति, त्रि० अमरः । खरकिरणः खरांशुः १३ कठिने च त्रि० “खरविशदमभ्यवहार्य्यं भक्ष्यमिति” पा० भाष्यम् । १४ देवताडवृक्षे स्त्री टाप् अमरः १५ धर्म्मे मेदि० । १६ निष्ठुरे हेम० । १७ दैत्यभेदे त्रिका० । जातित्वे सर्वत्र स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2466,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खरं, क्ली, (खाय अन्तरिन्द्रियाय खस्य वा तीव्रता- रूपगुणं रातीति । ख + रा + कः ।) तीव्रम् । तत्पर्य्यायः । तिग्मम् २ तीक्ष्णम् ३ ॥ इत्य- मरः । १ । ३ । ३५ ॥ (यथा, भागवते । ७ । ८ । २८ । [] “कृत्वाऽट्टहासं खरमुत् स्वनोल्वणं निमीलिताक्षं जगृहे महाजवः ॥” तद्वति त्रि । यथा, रघुवंशे । ८ । ९ । “न खरो न च भूयसा मृदुः पवमानः पृथिवीरुहानिव ॥”)
खरः, पुं, (खं मुखकुहरं छिद्रंमतिशयेनास्या- स्तीति । रः ।) गर्द्दभः । इत्यमरः । २ । ९ । ७७ (यथा, मनुः । २ । २०१ । “परीवादात् खरो भवति श्वा वै भवति निन्दकः ॥” अश्वतरः । यथा, तत्रैव । ११ । २० । “उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानन्तु कामतः ॥”) घर्म्मः । इति मेदिनी ॥ निष्ठुरः । राक्षसविशेषः । स तु रावणभ्राता । इतिं हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रामायणे । १ । ३ । २० । “वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ॥”) दैत्यः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, भाग- वते । २ । ७ । ३४ । “ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवनाः कुजपौण्ड्रकाद्याः ॥”) कण्टकिवृक्षविशेषः । इत्यजयः ॥ कङ्कः । काकः । कुररपक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (वत्सर- विशेषः । यथा, ज्योतिषतत्त्वे । “उपद्रुतं जगत् सर्व्वं तस्करैर्मूषिकैः खगैः । पीडिताश्च प्रजाः सर्व्वाः देशभङ्गः खरे प्रिये ! ॥” कठिनम् । रविपार्श्वगः । पश्चिमद्वारगृहम् । इति शब्दार्थचिन्तामणिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-276-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खर" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें