🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:51:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गर्दभ
gardabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गर्दभ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गधा । गदहा ।
२. श्वेत कुमुद । सफेद कोई ।
३. बिड़ंग ।
४. गदहिला नामक कीड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गर्दभ m. ‘crier, brayer (?)’, an ass, RV.; AV. &c. (ifc. f(आ). , Kathās. lxx)
a kind of perfume, L.
pl. N. of a family, Pravar. ii, 3, 3; v, 4
गर्दभ n. the white esculent water-lily, L.
Embelia Ribes, L.
2. गर्दभ Nom. P. ˚भति, to represent an ass, Sāh. x, 21 a/b.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (349,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्दभः (भी f.) [गर्द्-अभच् Uṇ. 3. 122] 1 An ass; न गर्दभा वजिधुरं वहंति Mk. 4. 17; प्राप्ते तु षोडशे वर्षे गर्दभी ह्यप्सरा भवेत् Subhāṣ. The ass is noted for three remarkable qualities: --अविश्रांतं वहेद्भारं शीतोष्णं च न विंदति । ससंतोषस्तथा नित्यं त्रीणि शिक्षेत गर्दभात् ॥ Chāṇ. 70. --2 Smell, odour. --भं The white water-lily. --भी 1 A she-ass. --2 An insect generated in cowdung. --Comp. --अंडः, --डकः N. of two trees प्लक्ष & पिप्पली. --आह्वयं a white lotus. --गदः a particular disease of the skin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0453-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्द्दभ पुंस्त्री० गर्द--अभच् (गाधा) १ जन्तुभेदे । स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति गर्दभी” “अविश्राम वहेद्भारं शीतोष्णञ्च न विन्दनि । [] ससन्तोषस्तथा नित्यं त्रीणि शिक्षेत गर्दभा चाणक० । “दीपनं गार्दमं मूत्रं कृमि--वातक- फापहः । शोफकुष्ठोदरोन्मादमारुतकृमिनाशनम्” सुश्रु० तत्र पुंसामेव मूत्रं ग्राह्यं यथाह भावप्र० “खरोष्ट्रेभतराश्वानां पुंसा मूत्रं हितं स्मृतम्” । तस्यो- त्पत्तिः “अथ यासां पांसवः पर्य्यशिष्यन्त ततो गर्द- भः समभबत् तस्माद्यत्र पांसुलं भवति गर्दभस्थानमिव तत्रेत्याहुः” शत० ब्रा० ४ । ५ । १ । ९ । तस्थ पांसुषु उत्पन्न- त्वात् पांसुलस्थानप्रियता । “चण्डालश्वपचानान्तु बहि- र्ग्रामात् प्रतिश्रयः । अपात्रास्ते च कर्त्तव्या धनमेषां श्व गर्दभम्” मनुना तस्य श्वपचादिधनत्वमुक्तम् । २ गन्धे हेमच० । ३ श्वेतकुसुदे ४ विडङ्गे च न० रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2547-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्द्दभं, क्ली, (गर्द्द्यते शब्द्यते विश्रूयते गन्धादिभि- रिति यावत् । गर्द्द रवे । “कॄशॄशलिकलि- गर्द्दिभ्योऽभच् ।” उणां । ३ । १२२ । इति अभच् ।) श्वेतकुमुदम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, वैद्यक- रत्नमालायाम् । “कैरवं चन्द्रकान्तञ्च गर्द्दभं कुमुदं कुमुत् ॥”) विडङ्गम् । इति रत्नमाला ॥
गर्द्दभः, पुं, (गर्द्दति गर्द्दयति वा कर्कशशब्दं करो- तीत्यर्थः । गर्द्द कि रवे + “कशॄशलिकलीति ।” उणां । ३ । १२२ । इति अभच् ।) पशुविशेषः । गाधा इति भाषा । (यथा, मनौ । ८ । २९८ । “गर्द्दभाजाविकानान्तु दण्डः स्यात् पञ्च माषिकः ॥”) [] तत्पर्य्यायः । चक्रीवान् २ बालेयः ३ रासभः ४ खरः ५ । इत्यमरः । २ । ९ । ७७ ॥ राशभः ६ । इति तट्टीका ॥ शङ्ककर्णः ७ भारगः ८ भूरि- गमः ९ धूसराह्वयः १० वेशवः ११ धूसरः १२ । इति जटाधरः ॥ स्मरसूर्य्यः १३ चिरमेही १४ पशुचरिः १५ चारपुङ्खः १६ चारटः १७ ग्राम्याश्वः १८ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ अस्य मांसस्य गुणः । किञ्चित् गुरुत्वं बलप्रदत्वञ्च । मूत्रस्य गुणाः । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । तिक्त- त्वम् । क्षारत्वम् । कफमहावातभूतकम्पोन्माद- हरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (तथा च । “गार्द्दभं वा घंनं मूत्रं तैलयोग्यं क्वचिद्भवेत् । सक्षारं तिक्तकटुकमुन्मादकुष्ठरोगजित् ॥” इति हारीते प्रथमे स्थाने नवमेऽध्याये ॥ “गरचेतोविकारघ्नं तीक्ष्णं ग्रहणिरोगनुत् । दीपनं गार्द्दभं मूत्रं कृमिवातकफापहम् ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ५४ अध्याये ॥) तस्मात् गुणशिक्षा यथा, -- “अविश्रामं वहेद्भारं शीतोष्णञ्च न विन्दति । ससन्तोषस्तथा नित्यं त्रीणि शिक्षेत गर्द्दभात् ॥” इति चाणक्यम् । ७० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-311-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गर्दभ" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें