🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:44:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गर्दभी
gardabhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गर्दभी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सुश्रुत के अनुसार एक कीड़ा ।
२. अपराजिता नाम की लता ।
३. सफेद कंटकारी ।
४. गर्दभिका नामक रोग ।
५. गदही ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्दभी (ई), f. a she-ass, AV. x; ŚBr. xiv; Kauś.; MBh. &c.
a kind of beetle (generated in cow-dung), Suśr. v
N. of several plants (अपराजिता, कटभी, श्वेतकण्टकारी), L.
= गर्दभिका, L.
गर्दभी f. of ˚भ, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (349,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्दभी स्त्री गर्द--अभच् गौरा० ङीष् । अग्निप्रकृतिके १ कीट- भेदे सुश्रु० कीटशब्दे २०४८ पृ० विवृतिः । स्वार्थे क । २ गर्दभि- कारोगे संज्ञायां कन् । ३ अपराजितायाम् ४ श्वेतकण्टकार्य्यां ५ कटभ्याञ्च राजनि० । गर्द्दभ + जातौ स्त्रियां ङीष् । ६ गर्दभजातिस्त्रियाञ्च तत्क्षीरादिगुणाः “बल्यं वातश्वास- हरं मधुराम्लं च गार्दभम् । पयो रूक्षं दीपनञ्च सुपथ्यं परिकीर्त्तितम् । गार्दभं दधि रूक्षोष्णं लघु दीपननु- च्यते । पाचनं मधुराम्लञ्च रुचिकृत् वातदोषहृत् । गार्दभं नवनीतं च कषायं कफवातहृत् । बल्यञ्च दीपनं पाके लघूष्णं मूत्रदोषकृत्” राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2548,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्द्दभी, स्त्री, (गर्द्दभस्य पत्नीति स्त्रियां जातौ गौरादित्वाद्वा ङीष् ।) गर्द्दभपत्नी । (“सहैव दशभिः पुत्त्रैर्भारं वहति गर्द्दभी ॥”) तस्याः क्षीरस्य गुणाः । बलकारित्वम् । वात- श्वासहरत्वम् । मधुराम्लरसत्वम् । रूक्षत्वम् । दीपनत्वम् । पथ्यत्वञ्च । तद्दधिगुणाः । रूक्ष- त्वम् । उष्णत्वम् । लघुत्वम् । दीपनत्वम् । पाच- नत्वम् । मधुराम्लरसत्वम् । रुच्यत्वम् । वातदोष- नाशित्वञ्च । तन्नवनीतगुणाः । कषायत्वम् । कफ- वातनाशित्वम् । बल्यत्वम् । दीपनत्वम् । पाके लघुत्वम् । उष्णत्वम् । मूत्रदोषकारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ क्षुद्रजन्तुविशेषः । गर्द्दभिका- रोगः । इति मेदिनी । ने । १६ ॥ (अस्य लक्षणं यथा, -- “सा विद्धा वातपित्ताभ्यां ताभ्यामेव च गर्द्दभी । मण्डला विपुलोत्सन्ना सरागपिटिकाचिता ॥” इति वाभटे उत्तरस्थाने एकत्रिंशेऽध्याये ॥) अपराजिता । श्वेतकण्टकारी । कटभी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (क्षुद्रकीटभेदः । यथाह सुशुतः । “पञ्चकीटो दुन्दुभिको मकरः शतपादकः । पञ्चालकः पाकमत्स्यः कृष्णतुण्डोऽथ गर्द्दभी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-311-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गर्दभी" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें