🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:48:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बालेय
bāleya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बालेय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ बालेया]
१. गदहा । खर ।
२. चावल ।
३. बलि राजा का पुत्र (को॰) ।
बालेय २ वि॰
१. मृदु । कोमल ।
२. जो बालकों के लिये लाभदायक हो ।
३. जो बलि देने के योग्य हो । बलिदान करने लायक ।
४. बलि से उत्पन्न । बलि का (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. बालेय mfn. fit or proper for children, L.
tender, soft, L. (for 2. See below).
2. बालेय mfn. (fr. बलि) fit for an offering or oblation, Ragh.
descended from Bali, Hariv.
बालेय m. an ass, Var.
a species of Cyperus, Bhpr.
= -शाक, L.
a kind of radish, L. (prob. w.r. for शालेय)
patr. fr. बलि, KātyŚr.
(pl.), VP.
N. of a Daitya, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (729,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बालेय a. (यी f.) [बलये हितं ढक्] 1 Fit for an offering. --2 Tender, soft. --3 Descended from Bali. --यः An ass.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0795-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बालेय पु० बलेरपत्यं, बलये हितं वा ढक् । १ रासभे, अमरः २ दैत्यभेदे, धरणिः ३ अङ्गरवल्लर्य्यां विश्वः । ४ चा- णक्यमूलके पु० ५ बालहिते च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4573,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)लेयः, पुं, (बलये उपकरणाय साधुः । बलि + “छदिरुपघिवलेर्ढञ् ।” ५ । १ । १३ । इति ढञ् ।) रासभः । इत्यमरः । २ । ९ । ७७ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ५० । ८५ । “एकच्छागं द्बिबालेयं त्रिगवं पञ्चमाहिषम् । षडश्वं सप्तमातङ्गं गृहं यक्षाशु शोषय ॥” बलेः स्वनामख्यातस्य दैत्यस्यापत्यं पुमान् । बलि + ढञ् ।) दैत्यविशेषः । इति धरणिः ॥ (बलिः विरोचनपुत्त्रस्तस्य बाणज्येष्ठं पुत्त्रशतं जातम् ते च बालेयनाम्ना विख्याताः । यदुक्तमग्नि- पुराणे । “विरोचनस्य पुत्त्रस्तु बलिरेकः प्रतापवान् । बलेः पुत्त्रशतं जज्ञे राजानः सर्व्व एव ते ॥ तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहावलाः । सहस्रबाहुर्ज्येष्ठश्च कन्य द्बे च बलेः शुभे ॥ बलेः पुत्त्रास्तु पौत्राश्च शतशोऽथ सहमशः । बालेयो नाम विख्यातो गणो विक्रान्तपौरुषः ॥” जनमेजयवंशोद्भवस्य सुतपसो राज्ञः पुत्त्रो बलिस्तस्य पञ्च पुत्त्राश्च बालेयाः । यथा, हरि- बंशे । ३१ । ३० -- ३३ । “फेनस्य सुतपा जज्ञे जज्ञे सुतपसो बलिः । जातो मानुषयोनौ तु स राजा काञ्चनेषुधिः ॥ महायोगी स तु बलिर्बभूव नृपतिः पुरा । पुत्त्रानुत्पादयामास पञ्च वंशकरान् भुवि ॥ [] अङ्गः प्रथमतो जज्ञे वङ्गः सुह्मस्तथैव च । पुण्ड्रः कलिङ्गश्च तथा बालेयं क्षत्त्रमुच्यते ॥ बालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकरा भुवि । बलेस्तु ब्रह्मणा दत्ता वराः प्रीतेन भारत ! ॥”) अङ्गारवल्लरी । इति विश्वः ॥ चाणक्यमूल- कम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
बालेयः, त्रि, (बालाय हितः । बाल + ढञ् ।) मृदुः । बालहितः । इति मेदिनी ॥ (बलये उपहाराय हितः । बलि + छदिरुपधि- बलेर्ढञ् ।” ५ । १ । १३ । इति ढञ् । तण्डुलः ॥ यथा, सिद्धान्तकौमुद्याम् । “बालेयास्तण्डुलाः ॥” बलियोग्यः । यथा, रघौ । १४ । ७७ । “पुष्पं फलञ्चार्त्तवमाहवन्त्यो बीजञ्च बालेयमकृष्टरोहि । विनोदयिष्यन्ति नवाभिषङ्गा- मुदारवाचो मुनिकन्यकास्त्वाम् ॥” वितुन्नकनाम्नो वृक्षस्य त्वचि क्ली । तत्पर्य्यायो यथा, -- “कुटन्नटं दासपुरं बालेयं परिपेलवम् । प्लवगोपुरगोनर्द्दकैवर्त्तीमुस्तकानि च ॥ मुस्तावत् पेलवपुटं शुक्राभं स्याद्वितुन्नकम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-428-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बालेय" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें