🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:38:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तिग्म
tigma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहुत तेज़ (गर्म) (1.3.39) तीक्ष्ण · खर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिग्म १ वि॰ [सं॰]
१. तीक्ष्ण । खरा । तेज । प्रखर । उ॰—खोल गए संसार नया तुम मेरे मन में, क्षण भर । जन संस्कृति का तिग्म स्फीत सौंदर्य स्वप्न दिखलाकर ।—ग्राम्या, पृ॰ ४७ ।
२. तप्त । तप्त करनेवाला (को॰) । यौ॰—तिग्मकर । तिग्मदीधिति । तिग्ममन्यु । तिग्मरश्मि । तिग्मांशु ।
३. प्रचंड । उग्र (को॰) ।
तिग्म २ संज्ञा पुं॰
१. वज्र ।
२. पिप्पली ।—(अनेकार्थ॰) ।
३. पुरुवंशीय एक क्षत्रिय ।—(मत्स्य) ।
४. ताप (को॰) ।
५. तीक्ष्णता । तीलापन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिग्म mfn. sharp, pointed (a weapon, flame, ray of light), RV.; AV. iv, 27, 7, xiii; ŚāṅkhGṛ. &c.
pungent, acrid, hot, scorching, RV. &c.
violent, intense, fiery, passionate, hasty, ib.
तिग्म m. Indra's thunderbolt, W.
= ˚ग्मात्मन्, VP. iv, 21, 3
pl. N. of the Śūdras in Krauñca-dvīpa, ii, 4, 53 (v.l. तिष्य)
तिग्म n. pungency, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (446,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिग्म a. [तिज्-मक् जस्य गः Uṇ. 1. 45] 1 Sharp, pointed (as a weapon). --2 Violent. --3 Hot, scorching. --4 Pungent, acrid. --5 Fiery, passionate. --ग्मं 1 Heat. --2 Pungency. --Comp. --अंशुः {1} the sun; तिग्मांशुरस्तं गतः Gīt. 5. {2} fire. {3} [] N. of Śiva. --करः, --दीधितिः, --रश्मिः, --रुच् m. the sun. --तेजस् a. Ved. {1} sharp-pointed. {2} penetrating. {3} of a violent nature. {4} of resplendent lustre. --यातना acute or violent pain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0537-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिग्म न० तिज--गक् जस्य गः । १ तीक्ष्णे स्पर्शे २ तद्वति त्रि० । अमरः । ३ वज्रे निघन्ण्टुः । “तिम्मवीर् विषाह्येते दन्दशूका महाबलाः” भा० आ० ३० अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3289,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिग्मं, क्ली, (तेजयति उत्तेजयतीति । तिज + “युजिरुजितिजां कुश्च ।” उणां । १ । १४५ । इति मक् कवर्गश्चान्तादेशः ।) तीक्ष्णम् । खरम् । तद्वति, त्रि । इत्यमरः । १ । ४ । ३५ ॥ (यथा, महाभारते । १ । २० । ११ । “तिग्मवीर्य्यविषा ह्येते दन्दशूका महाबलाः ॥” वज्रम् । इति निघण्टुः । २ । २० ॥ पुं, क्षत्त्रिय- विशेषः । यथा, विष्णुपुराणे । ४ । २१ । ३ । [] “ततो मृदुस्तस्मात् तिग्मस्तिग्मात् बृहद्रथः ॥” मत्स्यपुराणमते तु अयं उर्व्वस्य सुतः । यथा, तत्रैव । ५० । ८४ । “उर्व्वो भाव्यो सुतस्तस्य तिग्मात्मा तस्य चात्मजः । तिग्मात् बृहद्रथो भाव्यो वसुदामा बृहद्रथात् ॥” अयं तिमिरित्याख्ययापि प्रसिद्धः । इति राजा- वली ॥ अस्य राज्यपालनकालादिकं तिमिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-616-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तिग्म" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें