🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:00:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तिग्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तिग्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तिग्म

अर्थ: पैन, नुकीला

संस्कृत: अत्युष्णम् · पर्याय: तीक्ष्ण, खर

व्युत्पत्ति: तिज् + मक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तिग्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तिग्म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तिग्म (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातिग्मम्तिग्मेतिग्मानि
द्वितीयातिग्मम्तिग्मेतिग्मानि
तृतीयातिग्मेनतिग्माभ्याम्तिग्मैः
चतुर्थीतिग्मायतिग्माभ्याम्तिग्मेभ्यः
पञ्चमीतिग्मात् / तिग्माद्तिग्माभ्याम्तिग्मेभ्यः
षष्ठीतिग्मस्यतिग्मयोःतिग्मानाम्
सप्तमीतिग्मेतिग्मयोःतिग्मेषु
सम्बोधनहे तिग्महे तिग्मेहे तिग्मानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तिग्म
तिग्म
tigma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहुत तेज़ (गर्म) (1.3.39) तीक्ष्ण · खर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिग्म १ वि॰ [सं॰]
१. तीक्ष्ण । खरा । तेज । प्रखर । उ॰—खोल गए संसार नया तुम मेरे मन में, क्षण भर । जन संस्कृति का तिग्म स्फीत सौंदर्य स्वप्न दिखलाकर ।—ग्राम्या, पृ॰ ४७ ।
२. तप्त । तप्त करनेवाला (को॰) । यौ॰—तिग्मकर । तिग्मदीधिति । तिग्ममन्यु । तिग्मरश्मि । तिग्मांशु ।
३. प्रचंड । उग्र (को॰) ।
तिग्म २ संज्ञा पुं॰
१. वज्र ।
२. पिप्पली ।—(अनेकार्थ॰) ।
३. पुरुवंशीय एक क्षत्रिय ।—(मत्स्य) ।
४. ताप (को॰) ।
५. तीक्ष्णता । तीलापन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिग्म mfn. sharp, pointed (a weapon, flame, ray of light), RV.; AV. iv, 27, 7, xiii; ŚāṅkhGṛ. &c.
pungent, acrid, hot, scorching, RV. &c.
violent, intense, fiery, passionate, hasty, ib.
तिग्म m. Indra's thunderbolt, W.
= ˚ग्मात्मन्, VP. iv, 21, 3
pl. N. of the Śūdras in Krauñca-dvīpa, ii, 4, 53 (v.l. तिष्य)
तिग्म n. pungency, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (446,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिग्म a. [तिज्-मक् जस्य गः Uṇ. 1. 45] 1 Sharp, pointed (as a weapon). --2 Violent. --3 Hot, scorching. --4 Pungent, acrid. --5 Fiery, passionate. --ग्मं 1 Heat. --2 Pungency. --Comp. --अंशुः {1} the sun; तिग्मांशुरस्तं गतः Gīt. 5. {2} fire. {3} [] N. of Śiva. --करः, --दीधितिः, --रश्मिः, --रुच् m. the sun. --तेजस् a. Ved. {1} sharp-pointed. {2} penetrating. {3} of a violent nature. {4} of resplendent lustre. --यातना acute or violent pain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0537-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिग्म न० तिज--गक् जस्य गः । १ तीक्ष्णे स्पर्शे २ तद्वति त्रि० । अमरः । ३ वज्रे निघन्ण्टुः । “तिम्मवीर् विषाह्येते दन्दशूका महाबलाः” भा० आ० ३० अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3289,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिग्मं, क्ली, (तेजयति उत्तेजयतीति । तिज + “युजिरुजितिजां कुश्च ।” उणां । १ । १४५ । इति मक् कवर्गश्चान्तादेशः ।) तीक्ष्णम् । खरम् । तद्वति, त्रि । इत्यमरः । १ । ४ । ३५ ॥ (यथा, महाभारते । १ । २० । ११ । “तिग्मवीर्य्यविषा ह्येते दन्दशूका महाबलाः ॥” वज्रम् । इति निघण्टुः । २ । २० ॥ पुं, क्षत्त्रिय- विशेषः । यथा, विष्णुपुराणे । ४ । २१ । ३ । [] “ततो मृदुस्तस्मात् तिग्मस्तिग्मात् बृहद्रथः ॥” मत्स्यपुराणमते तु अयं उर्व्वस्य सुतः । यथा, तत्रैव । ५० । ८४ । “उर्व्वो भाव्यो सुतस्तस्य तिग्मात्मा तस्य चात्मजः । तिग्मात् बृहद्रथो भाव्यो वसुदामा बृहद्रथात् ॥” अयं तिमिरित्याख्ययापि प्रसिद्धः । इति राजा- वली ॥ अस्य राज्यपालनकालादिकं तिमिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-616-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तिग्म" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तिग्मतिग्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तिग्म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तिग्म 📚 ➤ पैन, नुकीला
संस्कृत: अत्युष्णम् · पर्याय: तीक्ष्ण, खर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तिग्म 📚तीक्ष्ण । खरा । तेज । प्रखर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तिग्म

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें