🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:28:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अयस्
ayas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयस् n. iron, metal, RV. &c.
an iron weapon (as an axe, &c.), RV. vi, 3, 5 and 47, 10
gold, Naigh.
steel, L.;
अयस् [cf. Lat. æs, ær-is for æs-is; Goth. ais, Thema aisa; Old Germ. êr, iron; Goth. eisarn; Mod. Germ. Eisen.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (85,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयस् a. [इ-गतौ-असुन्] Going, moving; nimble. --n. --(यः) 1 Iron (एति चलति अयस्कांतसंनिकर्षं इति तथात्वं); अभितप्तमयोपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु R. 8. 43. --2 Steel. --3 Gold. --4 A metal in general. --5 Aloe wood. --6 An iron instrument. --7 Going. --m. Fire. [cf L. aes, aeris; Goth. ais, eisarn; Ger. eisin]. --Comp. --अग्रं --अग्रकं a hammer, a mace or club tipped with iron; a pestle for cleaning grain. --अपाष्टि a. Ved. furnished with iron claws or heels. --कंसः --सं an iron goblet. --कांडः {1} an iron-arrow. {2} excellent iron. {3} a large quantity of iron. --कांतः (अयस्कांतः) {1} ‘beloved of iron’, a magnet, load-stone; शंभोर्यतध्वमाक्रष्टुमयस्कांतेन लोहवत् Ku. 2. 59; स चकर्ष परस्मात्तदयस्कांत इवायसं R. 17. 63; U. 4. 21. {2} a precious stone; ˚मणिः a loadstone; अयस्कांतमणिशलाकेव लोहधातुमंतःकरणमाकृष्टवती Māl. 1. --कारः {1} an iron-smith, blacksmith. {2} the upper part of the thigh. --कीटं rust of iron.: --कुंभः an iron vessel, boiler &c.; so ˚पात्रं. --कुशा a rope partly consisting of iron. --कृतिः f. a preparation of iron; one of the ways of curing leprosy ( महाकुष्ठचिकित्साभेदः). --गः an iron hammer. --गुडः {1} a pill; one made of some preparation of iron. {2} an iron ball; Ms. 3. 133. --घनः [अयो हन्यते अनेन इति P. III. 3. 82] an iron hammer, forge hammer; अयोघनेनाय इवाभितप्तं R. 14. 33. --चूर्णं iron filings. --जाल a. having iron nets; of impenetrable guiles. [] --(लं) an iron net-work. --ताप a. making iron red-hot. --दत्, --दंष्ट्र a. Ved. iron-toothed, having iron rims (as chariots); having iron weapons. --दती a proper name; (P. V. 4. 143). --दंडः an iron club, K. 76. --धातुः iron metal; U. 4. 21. --पानं (अयः पानं) N. of a hell (where red-hot iron is forced down the throats of those who are condemned to it). --प्रतिमा (अयःप्रतिमा) an iron image. --मलं rust of iron; so ˚रजः, ˚रसः. --मुख a. (खी f.) {1} having an iron mouth, face, or beak. {2} tipped or pointed with iron; Ms. 10. 84. --(खः) an arrow (iron-pointed); भेत्स्यत्यजः कुंभमयोमुखेन R. 5. 55. --शंकुः {1} an iron spear. {2} an iron nail, pointed iron spike, R. 12. 95. --शय a. lying in, made of, iron, (said of fire). --शूलं {1} an iron lance. {2} a forcible means, a violent proceeding (तीक्ष्णः उपायः Sk.); (cf. आयःशूलिक; also K. P. 10; अयःशूलेन अन्विच्छतीत्यायःशूलिकः). --स्थूण a. (अय˚ or यः˚) having iron pillars or stakes. --हत a. Ved. embossed in ironwork, made by a priest who wears a golden ring on his finger (B. and R.). --हृदय a. iron-hearted, stern, cruel, unrelenting; सुहृदयोहृदयः प्रतिगर्जताम् R. 9. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0157-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयस् न० एति चलति अयस्कान्तसान्निध्यात् इण--असुन् । लौहे धातुभेदे तस्य स्थिरत्वेऽपि अयस्कान्तसान्निध्याच्चण- नात्तथात्वम् । “सुहृदयोहृदयः प्रतिगर्ज्जताम्” “अभितप्त- मयोऽपि मार्द्दवं भजते कैव कथा शरीरिणाम्” इति च रघुः “ताम्रायःकांस्यरैत्यानां त्रिपुणः सीसकस्य च” अयः कांस्य- पलानाञ्च द्वादशाहमपान्नता” इति च मनुः । अयसः पाकादि अमृतसारशब्दे ३२६ पृष्ठे दृश्यम् । अधिकं लीहशब्दे वक्ष्यते । उपचारात् २ अयोनिर्स्मिते शस्त्रादावपि । “तेजो- ऽयसो न धाराम् ऋ० ६, ३, ५, अयसः अयोमयस्य प- रश्वादेर्धाराम्” भा० । हिरण्यशृङ्गोऽयो अस्यपादाः ऋ० १, १६३, ९ भावे असुन् । ३ गमने न० । ‘ज्योतिरकारि हरिती [] नाऽयसे ऋ० १, ५७, ३ “अयसे गमनाय” भा० अयसा- निर्म्मितम् अण् । आयसम् लौहमये कठाहादौ अयसो- विकारः अण् आयसः । लौहविकारे ‘अयस्कान्तैवायसम्’ रघुः “आयसेन तु पात्रेणेत्यादि २७८ पृष्ठे दर्शितम् । मयट् अयोमयः । वेदे तु अयस्मयादि० नि० अयस्सयः । लोहविकारे त्रि० स्त्रियां ङीप् । चतुरर्थ्यां छण् । आयसीयः अयस्मन्निकृष्टदेशादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् । एति यज्ञस्थानम् इण असुन् । ३ वह्नौ पु० । “अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्त्ययाश्च सत्वमित्त्वमया असि । अयानो यज्ञं वहास्यया नोऽवेहि भेषजम्” यजु० । ४ हिरण्ये निरु० “रक्षोहा विचर्षणिरमियोनि- मयोहतम् अभ्यनूषतायोहतम् ऋ० ९, १, २, ८०, “अय इति हिरण्यनामेति भा० “हिरण्यपाणिः प्रति- दोषमास्थात् अयोहनुर्यजते इति ऋ० ६, ७१, १, अयोहनुर्हिरण्मयहनुः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0342-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें