🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:50:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लोह
loha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अगर के समान अर्थ वाले नाम (2.6.127) वंशिका · अगुरु · राजार्ह · कृमिज · जोंगक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोह १ वि॰ [सं॰]
१. लाल रंगवाला । तामड़ा ।
३. तांबे का वना हुआ ।
२. लोहे का वना हुआ ।
लोह २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लोहा नामक प्रसिद्ध धातु ।
२. रक्त । खून ।
३. लाल बकरा ।
४. ताँवा (को॰) ।
५. इस्पात (को॰) ।
६. गोई धातु (को॰) ।
७. सोना (को॰) ।
८. शस्त्र । हथियार । उ॰— लोह गहे लालच करि जिय को औरौ सुभट लजावै । सूरदास प्रभु जोति शत्रु को कुशल क्षेम घर आवै । —सूर (शब्द॰) ।
९. मछली पकड़न की कँटिया (को॰) ।
१०. अगुरू । अगर नामक गंधद्रव्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोह mfn. (prob. fr. a √ रुह् for a lost √ रुध्, ‘to be red’; cf. रोहि, रोहिण &c.) red, reddish, copper-coloured, ŚrS.; MBh.
made of copper, ŚBr. (Sch.)
made of iron, Kauś.
लोह m. n. red metal, copper, VS. &c. &c.
लोह m. (in later language) iron (either crude or wrought) or steel or gold or any metal
a weapon, L.
a fishhook, L.
blood, L.
the red goat (cf. लोहाज), Gaut.; Mn.; Yājñ.
(prob.) a kind of bird, MārkP.
N. of a man g. नडादि
(pl.) N. of a people, MBh.
लोह n. any object or vessel made of iron, Kāv.
aloe wood, Agallochum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (908,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोह a. 1 Red, reddish. --2 Made of copper, coppery. --3 Made of iron. --हः, --हं 1 Copper. --2 Iron. --3 Steel. --4 Any metal. --5 Gold. --6 Blood. --7 A weapon; Ms. 9. 321. --8 A fish-hook. --हः The red goat. --हं Aloe-wood. --Comp. --अजः the red goat. --अभिसारः, --अभिहारः N. of a military ceremony resembling नीराजन q. v. --आमिषः the flesh of the red-haired goat. --उत्तमं gold. --कांतः a loadstone, magnet. --कारः a blacksmith. --किट्टं rust of iron. --घातकः a blacksmith. --चूर्णं iron-filings, rust of iron. --जं {1} bell-metal. {2} iron-filings. --जांलं a coat of mail. --जित् m. a diamond. --द्राविन् m. borax. --नालः an iron arrow. --पृष्ठः a heron. --प्रतिमा {1} an anvil. {2} an iron image. --वद्ध a. tipped or studded with iron. --मारक a. calcining a metal. --मुक्तिका red pearl. --रजस् n. rust of iron. --राजकं silver. --लिंगं a boil filled with blood. --वरं gold. --वर्मन् n. iron-armour, mail. --शंकुः an iron spike. --श्लेषणः borax. --संकरं blue steel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0935-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोह पुंन० लू--विच् लौस्तं जहाति हा--क । १ धातुभेदे अमरः । २ धातुमात्रे मेदि० ३ रुधिरे राजनि० ४ अगुरु- चन्दने न० अमरः । धातुभेदस्वरूपादि भावप्र० उक्तं यथा “अथ लोहस्योत्पत्तिनामलक्षणगुणाः “पुरा लोमि- लदैत्यानां निहतानां सुरेर्युधि । उत्पन्नानि शरीरेभ्यो लोहानि विविधानि च । लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी । गुरुतादृढतोत्क्लेदकफ- दाहस्य कारिता । अश्मदोषः सुदुगन्धो दोषाः सप्ताय- सस्य तु । लोहं तिक्तरसं शीतं मधुरं तुवरं गुरु । रुक्षं वयस्यं चक्षुष्यं लेखनं वातलं जयेत् । कफं पित्तं परं शूलं शोथार्शःप्लीहपाण्डुताः । मेदोमेहकृमीन् कुष्ठं तत्किट्टं तद्वदेव हि । पाण्डुत्वकुष्ठामयमृत्युदं भ- वेद् हृद्रोगशूलौ कुरुतेऽश्मरीञ्च । नानारुजाञ्चापि तथा प्रकोपं करोति हृल्लासमशुद्धलोहम् । जीपहारि मद- कारि चायर्स चेदशुद्धिमदसंस्कृतं ध्रुवम् । पाटवं न तनुते शरीरके दारुणां हृदि रुजाञ्च यच्छति । कुद्माण्डं तिलतैलञ्च माषान्नं राजिकां तथा । मद्य- मम्लरसञ्चापि त्यजेल्लोहस्य सेवकः” । तत्र सारलोहस्य लक्षणं गुणाश्च “क्षमामृच्छिखराकाराण्यङ्गान्यम्लेन लेपयेत् । लोहे स्युर्यत्र सूक्ष्माणि तत्सारमभिधीयते । लोहसारो ह्ययं हन्याद्ग्रहणीमतिसारकम् । अर्द्ध- सर्वाङ्गजं वातं शूलञ्च परिणामजम् । छर्दिञ्च पीनसं पित्तं श्वासं कासं व्यपोहति” । अथ कान्तलोहस्य लक्षणं गुणाश्च । “यत् पात्रेण प्रसरति जले तैल- विन्दुः प्रतप्ते हिङ्गुर्गन्धं त्यजति च निजं तिक्ततां निम्बवल्कः । तप्तं दुग्धं भवति शिखराकारकं नैति भूमिं कृष्णाङ्गः स्यात् सजलचणकः कान्तलोहं तदुक्तम् । गुल्मोदरार्शःशूलाममामवातं भगन्दरम् । कामलाशोथकुष्ठानि क्षयं कान्तमयो हरेत् । प्लोहान- [] मम्लपित्तञ्च यकृच्चापि शिरोरुजम् । सर्वान् रोगान् विजयते कान्तलोहं न संशयः । तलं वीर्य्यं वपःपष्टिं कुरुतेऽग्निं विवर्द्धयेत् । अथ किदम्य “ध्मायमानस्य लोहस्य मलं मण्डूरमुच्यते । लोहसिंहानिका किट्टं सिंहानञ्च निगद्यते । यल्लोहं यद्गुणं प्रोक्तं तत्किट्ट मपि तद्गुणम्” । अथ लोहस्य दोषशान्तये शोधनमभि- धीयते “पत्तलीकृतपत्राणि लोहस्याग्नौ प्रतापयेत् । निषिञ्चेत् तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके । गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधात्रिधा । एवं लोहस्य पत्राणां विशुद्धिः संप्रजायते” । अथ लोहस्य मारण- विधिः “शुद्धलोहभवं चूर्णं पातालगरुडीरसैः । मर्दयित्वा पुटेद्वह्नौ दद्यादेवं पुटद्वयम् । पुटत्रयं कुमार्य्याश्च कुठारच्छिल्लिकारसैः । पुटषट्कं ततो दद्यादेवं तीक्ष्णा मृतिर्भवेत्” । अन्यच्च । “क्षिपेद्द्वादशर्माशेन दरदं तीक्ष्णचूर्णतः । मर्दयेत् कन्यकाद्रावैर्यामयुग्मं ततः पुटेत् । एवं सप्तपुटैर्मृत्युं लोहचूर्णमवाप्नुयात् । सत्याऽनुभूतो योगीन्द्रैः क्रमोऽन्यो लोहमारुणे । कथ्यते रामराजेन कौतूहलधियाऽधुना । सूतकद्द्विगुण गन्धं दत्त्वा कुर्य्याच्च कज्जलीम् । द्वयोः सर्म लोहचूर्णं मर्द्दयेत् कन्यकाद्रवैः । यामयुग्मं ततः पिण्डं कृत्वा ताम्रस्य पात्रके । घर्मे धृत्वा रूचकस्य पत्रैराच्छादवेद्- वुधः । यामद्वयाद्भवेदुष्णं धान्यराशो न्यसेत्ततः । दत्त्वोपरि शरावञ्च त्रिदिनान्ते समुद्धरेत् । पिष्ट्वा च गालयेद्वस्त्रादेवं वारितरं भवेत् । दाडिमस्य दलं पिष्ट्वा तच्चतुर्गुणवारिणा । तद्रसेनायसश्चूर्णं सन्नीयात् प्लावयेदपि । आतपे शोधयेत्तच्च पुटेदेवं पुनः पुनः । एकविशतिवारैस्तन्म्रियते नात्र संशयः । एव सर्वाणि लोहानि स्वर्णादीन्यपि मारयेत्” । एवं मारितलोहस्य गुणाः “लोहं तिक्तं सरं शीतं कषायं मधुरं गुरु । रूक्षं वयस्यं चक्षुष्यं लेखनं वातलं जयेत् । कफं पित्तं गरं शूल
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लोह" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें