🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:36:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उग्र
ugra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्षत्रिय पिता और शूद्रा माता का (2.10.2)
रौद्र के (1.7.21) रौद्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उग्र १ वि॰ [सं॰ ]
१. प्रचंड । उत्कट ।
२. तेज । तीव्र ।
३. कड़ा । प्रबल ।
४. घोर । रौद्र ।
५. कोपनशील । उ॰—कोई उग्र कोई क्षुद्र कहावै कोई जीव कोई नरिपर खावै । —कबीर सा॰, पृ॰ ९, ३ ।
६. उच्च (को॰) ।
७. परिश्रमी (को॰) ।
उग्र २ संज्ञा पुं॰ [स्त्री॰ उग्रा]
१. महादेव । रुद्र ।
२. वत्सनाग विष । बच्छनाग जहर ।
३. क्षत्रिय पिता और शूद्रा माता से उत्पन्न एक संकर जाति ।
४. उग्र संज्ञक पाँच नक्षत्र अर्थात् पूर्वा- फाल्गुनी, पूर्वाषाढ़ पूर्वाभाद्रपद, मघा और भरणी ।
५. सहजन का पेड़ । मुनगा ।
६. केरल देश ।
७. एक दानव का नाम ।
८. धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
९. विष्णु । १० । सूर्य । ११ । रौद्र रस (को॰) ।
१२. वायु । पवन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उग्र mfn. (said to be fr. √ उच् [Uṇ. ii, 29], but probably fr. a √ उज्, or √ वज्, fr. which also ओजस्, वाज, वज्र may be derived; compar. उग्रतर and ओजीयस्; superl. उग्रतम and ओजिष्ठ), powerful, violent, mighty, impetuous, strong, huge, formidable, terrible
high, noble
cruel, fierce, ferocious, savage
angry, passionate, wrathful
hot, sharp, pungent, acrid, RV.; AV.; TS.; R.; Śak.; Ragh. &c.
उग्र m. N. of Rudra or Śiva, MBh.; VP.
of a particular Rudra, BhP.
N. of a mixed tribe (from a Kṣatriya father and Śūdra mother; the Ugra, according to Manu. x, 9, is of cruel or rude [क्रूर] conduct [आचार] and employment [विहार], as killing or catching snakes &c.; but according to the Tantras he is an encomiast or bard), Mn.; Yājñ. &c.
a twice-born man who perpetrates dreadful deeds Comm. on Āp. i, 7, 20; Āp.; Gaut.
the tree Hyperanthera Moringa, L.
N. of a Dānava, Hariv.
a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh.
the Guru of Narendrāditya (who built a temple called Ugreśa)
a group of asterisms (viz. पूर्व-फाल्गुनी, पूर्वाषाढा, पूर्व-भाद्रपदा, मघा, भरणी)
N. of the Malabar country
उग्र (अम्), n. a particular poison, the root of Aconitum Ferox
wrath, anger;
उग्र, [cf. Zd. ughra: Gk. ὑγι-ής, ὑγίεια, Lat. augeo &c. : Goth. auka, ‘I increase’; Lith. ug-is, ‘growth, increase’; aug-u, ‘I grow’, &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (172,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उग्र a. [उच्-रन् गश्चांतादेशः Uṇ. 2. 28] 1 Fierce, cruel, ferocious, savage (as a look &c.); ˚दर्शनः having a fierce or cruel look. --2 Formidable, terrific, frightful, fearful; सिंहनिपातमुग्रं R. 2. 60; Bg. 11. 30; Ms. 6. 75, 12. 75; ˚दंतः, ˚नासिकः &c. --3 Powerful, mighty, strong, violent, intense; उग्रातपां वेलां Ś. 3. intensely hot; उग्रशोकां Me. 113 v.l. --4 [] Sharp, pungent, hot. --5 High, noble. --6 Angry, passionate, wrathful. --7 Ready to do any work, industrious. --ग्रः 1 N. of Śiva or Rudra. --2 N. of a mixed tribe, descendant of a Kṣatriya father and Śūdra mother (his business being to catch or kill animals dwelling in holes, such as snakes; cf. Ms. 10. 9, 13, 15.). --3 N. of a tree शोभांजनवृक्ष. --4 A group of five asterisms; their names are: -- पूर्वाफाल्गुनी, पूर्वाषाढा, पूर्वाभाद्रपदा, मघा and भरणी. --5 N. of a country called Kerala (Modern Malabar). --6 The sentiment called रौद्र. --7 Wind. --ग्रा 1 N. of different plants; वचा, यवानी, धन्याक. --2 A cruel woman. --ग्री A kind of being belonging to the class of demons. --ग्रं 1 A certain deadly poison, the root of Aconitum Ferox (वत्सनाभविषं). --2 Wrath, anger. --Comp. --ईशः the mighty or terrible lord, N. of Śiva. --कर्मन् a. fierce in action, cruel. --कांडः a sort of gourd (कारवेल). --गंध a. strong-smelling. --(धः) {1} the Campaka tree. {2} N. of other trees also; कट्फल, अर्जकबृक्ष. {3} garlic. --(धा) {1} Orris root. {2} a medicinal plant. {3} N. of various plants; यवानी, वचा, अजमोदा. --(धं) Asa fœtida. --गंधिन् a. strong-smelling. --चयः a strong desire. --चारिणी, --चंडा N. of Durgā. --जाति a. base-born. --तारा N. of a goddess. --तेजस् a. endowed with powerful or terrible energy. --दंष्ट्र a. having terrific teeth. --दंड a. ruling with a rod of iron, stern, cruel, relentless; Pt. 3. --दर्शन, --रूप a. frightful in appearance, fiercelooking, grim, terrible. --दुहितृ f. the daughter of a powerful man. --धन्वन् a. having a powerful bow. (--m.) N. of Śiva and Indra. --नासिक a. large-nosed. --पुत्र a. born in a mighty family. --(त्रः) N. of Kārttikeya. --पूति a. horribly stinking; Māl. 5. 16. --रेतस् m. a form of Rudra. --वीर a. having powerful men. --शासन a. strict in orders, severe in commands. --शेखरा ‘crest of Śiva’, N. of the Ganges. --शोक a. sorely-grieving, deeply afflicted. --श्रवणदर्शन a. terrible to hear and see. --सेनः {1} N. of a son of Dhṛtarāṣṭra. {2} N. of a king of Mathurā and father [] of Kaṃsa. He was deposed by his son; but Kṛṣṇa after having slain Kaṃsa restored him to the throne. --(ना) N. of the wife of Akrūra; ˚जः N. of Kaṃsa, the uncle and enemy of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0285-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उग्र पु० उच--रक् गश्चान्तादेशः । १ महादेवे, वायुमूर्त्तिधा- रिणि शिवे क्षत्रियात् ऊढायां शूद्रायामुत्पन्ने २ संकीर्ण- वर्णे (आगुरी) उग्रपुणत्वात् ३ शोभाञ्जनवृक्षे, ४ केरलदेशे, क्रूरसंज्ञके “उग्रः पूर्व्वमघान्तका” इति ज्योतिषोक्ते ५ नक्षत्रपञ्चके च ६ वत्सनाभाख्ये विषे न० । ७ उत्कटे त्रि० । ८ वचायां, ९ यवान्यां, १० धन्याके, ११ उग्रजातेः स्त्रियां च स्त्री टाप् । तत्र “शिववाचकोग्रनामनिरुक्ति” र्यथा “तमव्रवीदुग्रोऽसीति तद्यदस्य तन्नामाकरोत् वायुस्तद्रू- [] पमभवद्वायुर्वा उग्रस्तस्माद्यदा वलवद्वात्युग्रीवातीत्याहुः सोऽब्रवीत् ज्यायान् वा अतोऽस्मि” शत० ब्रा० ६, १, ३, १३ । उक्तश्रुत्युक्तेः १२ वायौ पु० । उग्ररूपत्वादेव अष्टमूर्त्तिपूजने उग्राय वायुमूर्तये नम इति तिथितत्त्वे उक्तम् । शूदस्य विप्रकन्यायां जात उग्र इति स्मृतः” उशनसोक्ते १३ चा- ण्डालरूपवर्णसंकरे च क्षत्रियाच्छूद्रकन्यायां क्रूराचार विहारवान् । क्षत्रशूद्रवपुर्जन्तुरुग्रनामा ततोऽभवदिति मनूक्तादयं भिन्नः” “क्षत्त्र, ग्रपुक्कसानान्तु बिलौकोबधबन्ध- नमिति” मनुः करणेन समा चास्य वृत्तिर्भार्गवनिर्म्मिता” स्मृतिः अस्योग्रस्य । १४ उत्कृष्टे त्रि० । “उग्रं शर्म महि श्रवः” यजु० २६, १६ । १५ असुरभेदे पु० “विप्रचित्तिः शिविः शङ्कुः” इत्युपक्रम्यासुरगणनायां “वेगवान् केतुमानुग्रः सोग्रव्यग्रोमहासुरः” हरिवं० ३६३ अ० । तत्र वचायाम् “वत्साह्वयप्रियङ्गूग्रायष्ट्याह्वयरसाञ्जनैः” “उग्रा कुष्ठम्” तीक्ष्णगन्धा विडङ्गं श्रेष्ठं नित्यं चावपीडे करञ्जम्” । “विड- ङ्गभल्लातकचित्रकोग्राकटुत्रिकाम्भोदसुराष्ट्रजाश्च” इति च सुश्रु० १६ तीक्ष्णवीर्य्ये त्रि० । १७ कालिकावरणभेदे स्त्री । “वि- प्रचित्ता तथोग्रोग्रप्रभा दीप्ता घनत्विषः” कालीकवचम् । १८ उग्रतारायोगिनीभेदे च । “महाकाल्यथ रुद्राणी उग्रा भीमा तथैव च” कालिकापु० । १९ दीर्घे च उग्रनासिकः । २० सर्व्वकार्य्येषु उद्यते “उग्रासोवृषण उग्रवाहवः इति” ऋ० ८, २०, १२ । उग्रासः उद्गूर्ण्णा सर्वकार्य्येषु उद्यताः” भा० उव--समवाये इति धातोर्निष्पन्नतया क्रोधतीक्ष्णरसा- दिना विशेषसम्बन्धात् एषां च सर्वेषाम् उग्रत्वम् । उग्र- प्रभोग्रदंष्ट्रादियोगिनीभेदेऽपि उत्कटाद्यर्थता ज्ञेयम्” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1055-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उग्रं, त्रि, (उच्यति क्रुधा सम्बध्यते । उच समवाये + ऋज्रेन्द्रेत्यादिना रक्, गश्चान्तादेशः ।) रौद्रं । उत्कटं । इत्यमरो मेदिनी च ॥ (“लोकेषु प्रथितं चोग्रं तपस्तस्य भविष्यति” ।) इति रामायणे ॥ “तामिस्रादिषु चोग्रेषु नरकेषु विवर्त्तनम्” ॥ इति मनुः । १२ । ७५ । यष्ट्यादिधारी । दारुणकर्म्मा । यथा मनुः ४ । २१२ । “उग्रान्नं सूतिकान्नञ्च पर्य्यायान्तमनिर्द्दशम्” ॥)
उग्रं, क्ली, वत्सनाभनामविषं । इति राजनिर्घण्टः ॥
उग्रः, पुं, (उच + रक् । गश्चान्तादेशः ।) महादेवः । वायुमूर्त्तिरयं । इति मविष्यपुराणम् । (यथा, महाभारते । १३ । शिवसहस्रनामकथने । १७ । ९ । “उग्रो वंशकरोवंशो बंशनादो ह्यनिन्दितः” ॥ नृपविशेषः । इति मार्कण्डेये । ७६ । ४७ । क्षत्त्रियात् शूद्रायां जात जातिविशेषः । इत्यमरः ॥ आगुरि इति भाषा । (तथा च मनुः । १० । ९ । “क्षत्रियात् शूद्रकन्यायां क्रूराचारविहारवान् । क्षत्रशूद्रवपुर्जन्तुरुग्रो नाम प्रजायते” ॥) अस्य कर्म्म विलवासिगोधादिबधबन्धनम्” । तथाच मनुः । १० । ४९ । “क्षत्त्रोग्रपुक्कसानान्तु विलौकोबधवन्धनम्” ॥ [] नक्षत्रगणविशेषः । स च पूर्व्वफल्गुनीपूर्व्वाषाढा- पूर्व्वभाद्रपदमघाभरण्यात्मकः । इति ज्योतिषं शोभाञ्जनवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ केरल- देशः । इति हेमचन्द्रः ॥ (रुद्रः । उग्रोदेवः । स्वनामख्यातो दानवविशेषः । यथा हरिवंशे । “वेगवान् केतुमानुग्रः सोग्रव्यग्रो महासुरः” ॥ धृतराष्ट्रस्य शतपुत्त्रेषु एकः । यथा, धृतराष्ट्रपुत्र- नामकथने १ । ११७ । ११ । महाभारते । “उग्रभीमरथौ वीरौ वीरबाहुरलोलुपः” ॥ नरेन्द्रादित्याख्यास्य काश्मीरराजस्य स्वनामख्यातो गुरुः । यथा, राजतरङ्गिणी । “दिव्यानुग्रहभागुग्राभिधो यस्य गुरुर्व्यधात्” ॥ विष्णुः । इति महाभारते । १३ । १४९ । ५९ ॥ स्त्री, योगिनीभेदः । यथा, कालिकायां । ६० अध्यायः । “महाकाल्यथ रुद्राणी उग्रा भीमा तथैव च” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-218-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उग्र" आता है (29)
उत्कट तीव्र । विकट । कठिन । उग्र । प्रचंड़ । दुःसह । प्रबलउद्धत उग्र । प्रचंड । अक्खड़ । अविनीत । जैसे,—वह उद्धत स्वभाव का मनुष्य हैउच्चंड प्रचंड । उग्रप्रचंड बहुत अधिक तीव्र । तेज । बहुत तीखा । उग्र । प्रखरपर्ष गुच्छ । स्तबकउदग्र ऊँचा । उन्नतप्रबल बलवान् । प्रचंडउद्दाम बंधनरहितनिर्दट निर्दड वि॰तीक्ष्ण तेज नोक या धारवाला । जिसकी धार या नोक इतनी चोखी हो जिससे कोई चीज कट सक…प्रवृद्ध वृद्धियुक्त । खूब बढा़ हुआअदीन विअलघु जो लघु न हो । बड़ा । वजनीवत्सनाभ एक विष जिसे 'बछनाग' या 'बच्छनाग' भी कहते हैं । मीठा जहर । विशेष—इसका प…सरभस वेगवान । फुर्तीलासवेग समान वेगवालाप्रविसृत दौडा़ हुआ । प्रपलायितदुर्द्धर्ष जिसका दमन करना कठिन हो । जिसे जल्दी वश में न ला सकें । जिसे अधीन न कर …गरम खरतल † वि॰ १खरा । स्पष्टवादीतीखा जसको धार या नोक बहुत तेज हो । तीक्ष्णदंगई दंगा करनेवाला । उपद्रवी लड़ाका । झगड़ालूउदग्ग पु वि॰चटाका लकड़ी या और किसी कड़ी वस्तु के जोर से टूटने का शब्द । क्रि॰ प्र॰—होना …चौदंता चार दातोंवाला । जिसके चार दाँत हो । जो पूरी बाढ़ कों न पहूँचा हो । बचप…तरजीला तर्जन करनेवालातूफानी तूफान खडा़ करनेवाला । ऊधमी । उपद्रवी । बखेडा़ करनेवाला । फसादीचंडवान् उष्णतिग्मतेज तीक्ष्ण । तीखा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें