🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:17:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रबल
prabala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रबल १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ प्रबला]
१. बलवान् । प्रचंड ।
२. जोर का । तेज । तुंद । उग्र । उ॰—कबहुँ प्रबल चल मारुत जहँ जहँ मेघ बिलहिं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. कष्टकार । हानिकार । खतरनाक (को॰) ।
४. भारी । घोर । महान् । उ॰—लपट झपट झहराने हहराने बात झहराने भट परयो प्रबल परावनो ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. हानिकर । नुकसान- देह (को॰) ।
प्रबल २ संज्ञा पुं॰
१. एक दैत्य का नाम ।
२. पल्लव । कोयल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प्र-बल mf(आ)n. strong, powerful, mighty, great, important (as a word), violent (as pain), MBh.; Kāv. &c.
dangerous, pernicious, MārkP.
(ifc.) abounding in Suśr.
प्र-बल m. N. of a son of Kṛṣṇa, BhP.
of an attendant of Viṣṇu, ib.
of a Daitya, Kathās.
w.r. for प्र-वाल, L.
2. प्र-बल Nom. P. ˚लति, to become strong or powerful, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (683,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रबल a. 1 Very strong or powerful, mighty, valorous (as a man); R. 3. 60; Rs. 3. 23. --2 Violent, strong, intense, excessive, very great; प्रबलतमसामेवं प्रायाः शुभेषु हि वृत्तयः Ś. 7. 24, प्रबलपुरोवातया वृष्ट्या M. 4. 2; प्रबलां वेदनां R. 8. 50. --3 Important. --4 Abounding with. --5 Dangerous, destructive. --लः 1 N. of a Daitya. --2 A sprout (पल्लव). --लं ind. Exceedingly, much.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0752-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रबल त्रि० प्रकृष्टं बलमस्य । १ प्रकृष्टबलयुते । प्रकृष्टं बलति बल--धान्यावरोधे अच् । २ पल्लवे शब्दमाला ३ प्रसारिश्च्यां लतायां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4472,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रबलः, पुं, (प्रकृष्टं बलतीति । प्र + बल् प्राणने + अच् ।) पल्लवः । इति शब्दमाला ॥ (प्रकृष्टं बलमस्य ।) प्रकृष्टबलयुक्ते, त्रि । यथा, मार्क- ण्डेयपुराणे । ८१ । ६ । “आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबला- रिभिः ॥” प्रकृष्टबले क्लीवञ्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-277-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रबल" आता है (23)
उत्कट तीव्र । विकट । कठिन । उग्र । प्रचंड़ । दुःसह । प्रबलदृप्र प्रचंड । प्रबलवीर्यवत् बलवान् । मजबूत । प्रबल । समर्थअदम्य जिसका दमन न हो सके । न दबने योग्य प्रचंड । प्रबल । अजेयदुरतिक्रम जिसका अतिक्रमण न हो सके । जिसके बाहर या विरुद्ध कोई न हो सके । प्रबलजबरा वलवान । बली । प्रबल । जबरदस्त । जैसे,—जबरा मारे रोने न देगरारा गर्वयुक्त । प्रबल । प्रचंड़ । बलवान । उद्धतबरजोर प्रबल । बलवान् । जबरदस्तजर्रार बलिष्ठ । प्रबलदुर्देंड दुष्ट । प्रबल । जिसे कठिनाई से दंड दिया जा सके । सकेउग्र प्रचंड । उत्कटउत्ताल अशातं । क्षुब्धप्रचंड बहुत अधिक तीव्र । तेज । बहुत तीखा । उग्र । प्रखरगरीयस् बड़ा भारी । गुरुदुराधर्ष जिसका दमन करना कठिन हो । जो बड़ी कठिनाई से जीता जा सके । जो वश में ना …दुर्दांत दुर्दमनीयदुर्दम जिसका दमन बड़ी कठिनाई से हो सके । जो जल्दी दबाया या जीता न जा सकेदुर्द्धर जिसे कठिनाई से पकड़ सकें । जो जलदी पकड़ में न आ सकेदुर्द्धर्ष जिसका दमन करना कठिन हो । जिसे जल्दी वश में न ला सकें । जिसे अधीन न कर …जद्द पु ^१ वि॰ अधिक । ज्यादातूफानी तूफान खडा़ करनेवाला । ऊधमी । उपद्रवी । बखेडा़ करनेवाला । फसादीअधर्षणी जिसको कोई दबा या ड़रा न सके । जिसको कोई पराजित न कर सके । प्रचंड़ । प्…दुर्दमनीथ जिसका दमन करना बहुत कठिन हो । जो जल्दी दबाया या जीता न जा सके
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें