🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:11:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रचंड
pracaṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रचंड १ वि॰ [सं॰ प्रचण्ड] [वि॰ स्त्री॰ प्रचंडा]
१. बहुत अधिक तीव्र । तेज । बहुत तीखा । उग्र । प्रखर ।
२. बहुत अधिक वेगवान् । प्रबल ।
३. भयंकर ।
४. कठिन । कठोर ।
५. दुस्सह । असह्य ।
६. बड़ा । भारी ।
७. पुष्ट । बलवान् ।
८. बहुत गरम ।
९. प्रतापी । यौ॰—प्रचंडघोण = बड़ी नासिकावाला । प्रचंडमूर्ति = भीमकाय । प्रचंडभैरव । प्रचंडसूर्य = प्रज्वलित सूर्य से युक्त ।
प्रचंड २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिव का एक गण ।
२. सफेद कनेर ।
प्रचंड भैरव संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रचण्ड भैरव] नाटक एक का भेद । व्यायोग [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-चण्ड mf(आ)n. excessively violent, impetuous, furious, fierce, passionate, terrible, direful, formidable, MBh.; Kāv. &c.
great, large, hot, burning, sharp (see comp. below)
प्र-चण्ड m. a species of oleander with white flowers, L.
N. of a Dānava, Kathās.
of a goblin, MārkP.
of a son of Vatsa-prī and Su-nandā, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (656,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रचंड a. 1 Vehement, excessively violent, impetuous. --2 Strong, powerful, fierce. --3 Very hot, stifling (as heat). --4 Furious, wrathful. --5 Bold, confident. --6 Terrible, terrific. --7 Intolerable, unbearable. --डः A species of oleander. --Comp. --आतपः fierce heat. --घोण a. largenosed. --सूर्य a. having a hot or [] burning sun; Rs. 1. 1, 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0728-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रचण्ड त्रि० प्रकर्षेण चण्डः प्रा० स० । १ दुर्द्ध्वर्षे २ दुर्वहे ३ दु- रन्ते ४ प्रतापान्विते च ५ श्वेतकरबीरे पु० मेदि० ६ दुर्गाया नायिकाभेदे स्त्री “उग्रचण्डा प्रचण्डा च चण्डोग्रा चण्डनायिका” कालिकापु० । ७ श्वेतदुर्वायां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4432,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रचण्डः, पुं, (प्रकर्षेण चण्डः उग्रगुणत्वात् ।) श्वेतकरवीरः । इति मेदिनी ॥ (वत्सप्रीनाम- नृपतेः सुनन्दागर्भजातः पुत्त्रभेदः । यथा, मार्क ण्डेये । ११८ । २ । “वलीवलाकश्चण्डश्च प्रचण्डश्च सुविक्रमः ॥”)
प्रचण्डः, त्रि, (प्रकर्षेण चण्डः ।) दुर्व्वहः । दुर्धर्षः । प्रगल्भः । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३३० । “नाहं वदामि सुतनु त्वमशीला वा प्रचण्ड- चरिता वा । प्रेमस्वभावसुलभं भयमुदयति मम तु हृदयस्य ॥”) प्रतापी । इति मेदिनी नानार्थरत्नमाला च ॥ (यथा, भागवते । १ । ७ । २१ । “ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं सर्व्वतोदिशम् । प्राणापदमभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-247-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रचंड" आता है (46)
उग्र प्रचंड । उत्कटअतिबल प्रबल । प्रचंड । बलीउत्कट तीव्र । विकट । कठिन । उग्र । प्रचंड़ । दुःसह । प्रबलउद्धत उग्र । प्रचंड । अक्खड़ । अविनीत । जैसे,—वह उद्धत स्वभाव का मनुष्य हैदृप्र प्रचंड । प्रबलप्रबल बलवान् । प्रचंडउच्चंड प्रचंड । उग्रप्रखर तीक्ष्ण । प्रचंड । जैसे, सूर्य की प्रखर किरणउद्दंड जिसे दंड इत्यादि का कुछ भी भय न हो । अक्खड़ । निडर । उजड्ड । प्रचंड । …हेवाकस अत्यंत तीव्र । उत्कट । प्रचंडप्रदर्प प्रचंड । अभिमान । अत्यधिक घमंडगरारा गर्वयुक्त । प्रबल । प्रचंड़ । बलवान । उद्धतगालिम पु वि॰ प्रबल । दृढ़ । प्रचंड । बलवान् । विजयी ।—गेरि के ग्रस्यो है३ गज…अधर्षणी जिसको कोई दबा या ड़रा न सके । जिसको कोई पराजित न कर सके । प्रचंड़ । प्…भृश अत्यधिक । बहुत अधिकतुंग उन्नत । ऊंचातुंद पेट । उदरउदग्र ऊँचा । उन्नतदारुण भयंकर । भीषण । घोरविशंकट बहुत बड़ा या विस्तृत । विशालउड्डामर संमान्य । श्रेष्ठ । आदरणीयतीक्ष्ण तेज नोक या धारवाला । जिसकी धार या नोक इतनी चोखी हो जिससे कोई चीज कट सक…प्रतिपन्न अवगत । जाना हुआकाला कागज या कोयले के रंग का कृष्ण । स्याह । यौ॰—काला कलूटा ।—काला भुजंगा क…दुराधर्ष जिसका दमन करना कठिन हो । जो बड़ी कठिनाई से जीता जा सके । जो वश में ना …दुर्दांत दुर्दमनीयइषित चलाया हुआसरभस वेगवान । फुर्तीलादुरंत जिसका अंत या पार पाना कठिन हो । अपार । बड़ा भारीदुर्द्धर जिसे कठिनाई से पकड़ सकें । जो जलदी पकड़ में न आ सकेदुर्द्धर्ष जिसका दमन करना कठिन हो । जिसे जल्दी वश में न ला सकें । जिसे अधीन न कर …अतिदुर्धर्ष जिसका दमन करना बहुत कठिन होउदभट पु † वि॰ दे॰ 'उदभट'खरतल † वि॰ १खरा । स्पष्टवादीगहरा (पानी) जिसमें जमीन बहुत अंदर जाकर मिले । जिसकी थाह बहुत नीचे हो । गंभी…तीखा जसको धार या नोक बहुत तेज हो । तीक्ष्णदंगई दंगा करनेवाला । उपद्रवी लड़ाका । झगड़ालूउदग्ग पु वि॰चटाका लकड़ी या और किसी कड़ी वस्तु के जोर से टूटने का शब्द । क्रि॰ प्र॰—होना …जाविर जब्र करनेवाला । अत्याचार करनेवाला । जबरदस्ती करनेवालातरजीला तर्जन करनेवालातूफानी तूफान खडा़ करनेवाला । ऊधमी । उपद्रवी । बखेडा़ करनेवाला । फसादीबरिवंड पु वि॰उद्गगाढ गहरातिग्मतेज तीक्ष्ण । तीखादुर्दमनीथ जिसका दमन करना बहुत कठिन हो । जो जल्दी दबाया या जीता न जा सके
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें