🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:56:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रचंड

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रचंड

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रचंड

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रचंड
प्रचंड
pracaṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रचंड १ वि॰ [सं॰ प्रचण्ड] [वि॰ स्त्री॰ प्रचंडा]
१. बहुत अधिक तीव्र । तेज । बहुत तीखा । उग्र । प्रखर ।
२. बहुत अधिक वेगवान् । प्रबल ।
३. भयंकर ।
४. कठिन । कठोर ।
५. दुस्सह । असह्य ।
६. बड़ा । भारी ।
७. पुष्ट । बलवान् ।
८. बहुत गरम ।
९. प्रतापी । यौ॰—प्रचंडघोण = बड़ी नासिकावाला । प्रचंडमूर्ति = भीमकाय । प्रचंडभैरव । प्रचंडसूर्य = प्रज्वलित सूर्य से युक्त ।
प्रचंड २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिव का एक गण ।
२. सफेद कनेर ।
प्रचंड भैरव संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रचण्ड भैरव] नाटक एक का भेद । व्यायोग [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-चण्ड mf(आ)n. excessively violent, impetuous, furious, fierce, passionate, terrible, direful, formidable, MBh.; Kāv. &c.
great, large, hot, burning, sharp (see comp. below)
प्र-चण्ड m. a species of oleander with white flowers, L.
N. of a Dānava, Kathās.
of a goblin, MārkP.
of a son of Vatsa-prī and Su-nandā, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (656,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रचंड a. 1 Vehement, excessively violent, impetuous. --2 Strong, powerful, fierce. --3 Very hot, stifling (as heat). --4 Furious, wrathful. --5 Bold, confident. --6 Terrible, terrific. --7 Intolerable, unbearable. --डः A species of oleander. --Comp. --आतपः fierce heat. --घोण a. largenosed. --सूर्य a. having a hot or [] burning sun; Rs. 1. 1, 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0728-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रचण्ड त्रि० प्रकर्षेण चण्डः प्रा० स० । १ दुर्द्ध्वर्षे २ दुर्वहे ३ दु- रन्ते ४ प्रतापान्विते च ५ श्वेतकरबीरे पु० मेदि० ६ दुर्गाया नायिकाभेदे स्त्री “उग्रचण्डा प्रचण्डा च चण्डोग्रा चण्डनायिका” कालिकापु० । ७ श्वेतदुर्वायां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4432,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रचण्डः, पुं, (प्रकर्षेण चण्डः उग्रगुणत्वात् ।) श्वेतकरवीरः । इति मेदिनी ॥ (वत्सप्रीनाम- नृपतेः सुनन्दागर्भजातः पुत्त्रभेदः । यथा, मार्क ण्डेये । ११८ । २ । “वलीवलाकश्चण्डश्च प्रचण्डश्च सुविक्रमः ॥”)
प्रचण्डः, त्रि, (प्रकर्षेण चण्डः ।) दुर्व्वहः । दुर्धर्षः । प्रगल्भः । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३३० । “नाहं वदामि सुतनु त्वमशीला वा प्रचण्ड- चरिता वा । प्रेमस्वभावसुलभं भयमुदयति मम तु हृदयस्य ॥”) प्रतापी । इति मेदिनी नानार्थरत्नमाला च ॥ (यथा, भागवते । १ । ७ । २१ । “ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं सर्व्वतोदिशम् । प्राणापदमभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-247-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रचंड" आता है (46)
उग्र प्रचंड । उत्कटअतिबल प्रबल । प्रचंड । बलीउत्कट तीव्र । विकट । कठिन । उग्र । प्रचंड़ । दुःसह । प्रबलउद्धत उग्र । प्रचंड । अक्खड़ । अविनीत । जैसे,—वह उद्धत स्वभाव का मनुष्य हैदृप्र प्रचंड । प्रबलप्रबल बलवान् । प्रचंडउच्चंड प्रचंड । उग्रप्रखर तीक्ष्ण । प्रचंड । जैसे, सूर्य की प्रखर किरणउद्दंड जिसे दंड इत्यादि का कुछ भी भय न हो । अक्खड़ । निडर । उजड्ड । प्रचंड । …हेवाकस अत्यंत तीव्र । उत्कट । प्रचंडप्रदर्प प्रचंड । अभिमान । अत्यधिक घमंडगरारा गर्वयुक्त । प्रबल । प्रचंड़ । बलवान । उद्धतगालिम पु वि॰ प्रबल । दृढ़ । प्रचंड । बलवान् । विजयी ।—गेरि के ग्रस्यो है३ गज…अधर्षणी जिसको कोई दबा या ड़रा न सके । जिसको कोई पराजित न कर सके । प्रचंड़ । प्…भृश अत्यधिक । बहुत अधिकतुंग उन्नत । ऊंचातुंद पेट । उदरउदग्र ऊँचा । उन्नतदारुण भयंकर । भीषण । घोरविशंकट बहुत बड़ा या विस्तृत । विशालउड्डामर संमान्य । श्रेष्ठ । आदरणीयतीक्ष्ण तेज नोक या धारवाला । जिसकी धार या नोक इतनी चोखी हो जिससे कोई चीज कट सक…प्रतिपन्न अवगत । जाना हुआकाला कागज या कोयले के रंग का कृष्ण । स्याह । यौ॰—काला कलूटा ।—काला भुजंगा क…दुराधर्ष जिसका दमन करना कठिन हो । जो बड़ी कठिनाई से जीता जा सके । जो वश में ना …दुर्दांत दुर्दमनीयइषित चलाया हुआसरभस वेगवान । फुर्तीलादुरंत जिसका अंत या पार पाना कठिन हो । अपार । बड़ा भारीदुर्द्धर जिसे कठिनाई से पकड़ सकें । जो जलदी पकड़ में न आ सकेदुर्द्धर्ष जिसका दमन करना कठिन हो । जिसे जल्दी वश में न ला सकें । जिसे अधीन न कर …अतिदुर्धर्ष जिसका दमन करना बहुत कठिन होउदभट पु † वि॰ दे॰ 'उदभट'खरतल † वि॰ १खरा । स्पष्टवादीगहरा (पानी) जिसमें जमीन बहुत अंदर जाकर मिले । जिसकी थाह बहुत नीचे हो । गंभी…तीखा जसको धार या नोक बहुत तेज हो । तीक्ष्णदंगई दंगा करनेवाला । उपद्रवी लड़ाका । झगड़ालूउदग्ग पु वि॰चटाका लकड़ी या और किसी कड़ी वस्तु के जोर से टूटने का शब्द । क्रि॰ प्र॰—होना …जाविर जब्र करनेवाला । अत्याचार करनेवाला । जबरदस्ती करनेवालातरजीला तर्जन करनेवालातूफानी तूफान खडा़ करनेवाला । ऊधमी । उपद्रवी । बखेडा़ करनेवाला । फसादीबरिवंड पु वि॰उद्गगाढ गहरातिग्मतेज तीक्ष्ण । तीखादुर्दमनीथ जिसका दमन करना बहुत कठिन हो । जो जल्दी दबाया या जीता न जा सके

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रचंडउमा-कोश प्रचंड: बहुत अधिक तीव्र । तेज । बहुत तीखा । उग्र । प्रखर 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रचंड 📚 ➤ बहुत अधिक तीव्र । तेज । बहुत तीखा । उग्र । प्रखर उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रचंड 📚बहुत अधिक तीव्र । तेज । बहुत तीखा । उग्र । प्रखर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬