🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:31:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्कट
utkaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दालचीनी (त्वक्) के नाम (2.4.134) त्वक्पत्र · भृंग · त्वच · चोच · वरांगक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्कट १ वि॰ [सं॰] तीव्र । विकट । कठिन । उग्र । प्रचंड़ । दुःसह । प्रबल । उ॰—तथापि दूसरों कि उत्कट कीर्ति से इसमें ईर्षो होती है । — भारतेदु ग्रंथ, भा॰ १, पृष्ठ २६३ ।
उत्कट २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मूँज ।
२. ईख । गन्ना ।
३. दालचिनी
४. तज । तेजपात्ता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-कट mfn. (fr. 1. उद् with affix कट, Pāṇ. v, 2, 29), exceeding the usual measure, immense, gigantic, R.; Prab.; Pañcat. &c.
richly endowed with, abounding in MBh.; R.; Pañcat. &c.
drunk, mad, furious, MBh.; R.
excessive, much
superior, high, proud, haughty
uneven
difficult
उत्-कट m. fluid dropping from the temples of an elephant in rut, L.
the plant Saccharum Sara, or a similar kind of grass, Suśr.
intoxication, pride, L.
उत्-कट n. the fragrant bark of Laurus Cassia.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (175,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्कट a. 1 Large, spacious; U. 4. 29. --2 Powerful, mighty, extraordinary, fierce; Pt. 1. 103; Mv. 1. 39, 5. 33. --3 Excessive, much; अत्युत्कटैः पापपुण्यीरहेव फलमश्नुते H. 1. 83. --4 Prominently visible, conspicuous; ˚लांछनस्य U. 5. 36. --5 Abounding in, richly endowed with; पादपान् कुसुमोत्कटान् Rām. --6 Drunk, mad, furious; मदोत्कटः. --7 Superior, high. --8 Proud, haughty. --9 Uneven. --10 Difficult. --टः 1 A fluid (ichor) dropping from the temples of an elephant in rut. --2 An elephant in rut. --3 The plant Saccharum Sara. --4 Pride, intoxication. --टा The plant Laurus Cassia ( [] सैहीलता). --टं The fragrant bark of Laurus Cassia.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0290-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्कट पु० अतीव कटति उद् + कट--अच् । १ रक्तेक्षौ, २ शरे च ३ त्वक्पत्रे । (तेजपात) ४ गुडत्वचि (दारचिनि) च न० । ४ अविसंवादिविषये त्रि० । उत्ककोटिसम्भवना तत्रौत्कट्यं विषयताविशेषः स च अविसवादिप्रवृत्तिप्रयो- जकताप्रयोज्य इति नव्यनैयायिकाः । उद्गतः कटः आवरणं यस्य प्रादि० ब० । ५ तीव्रे त्रि० । ६ भिन्नकटे गजे पु० । “चन्द्रांशुनिकराभासाहाराः कासाञ्चिदुत्कटाः” रामा० । मदोत्कटः । “शुक्रशोणिसंयोगे यो भवेद्दोष उत्कटः” सुश्रु० “कितवा यानि दीव्यन्तः प्रलपन्त्युत्कटा इव” भा० स० ६ ३ अ० । ६ विषमे त्रि० उत्कठाशनम् “कांश्चित्त कुटजा- नान्तु विटपेषूकटानिव” भा० व० १५६ अ० । ७ सैंहील- तायाम् स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1075,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्कटं, त्रि, (उद्गतः कटः आवरणं आवरको वा यस्य ।) तीव्रम् । मत्तम् । इति मेदिनी ॥ विषमम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा रामायणे ५ काण्डे । “चन्द्रांशुनिकराभासा हाराः कासाञ्चिदुत्कटाः । स्तनमध्ये सुविन्यस्ता विरेजुर्हंसपाण्डराः” ॥)
उत्कटं, क्ली, गुडत्वक् । तेजपात इति ख्यातं इति केचित् । इत्यमरमरतौ ॥ दारचिनि । इति ख्यातम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य पर्य्यायानाह भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डे, “त्वक्पत्रञ्च वराङ्गंस्याद् भृङ्गञ्चोदन्तमुत्कटम्” ।)
उत्कटः, पुं, (उद्गतमदवृत्तेः उच्छब्दात् स्वार्थे स- म्मोदश्चेति कटच् ।) मदः । इति शब्दरत्नावली ॥ संजातमदहस्ती । इति हारावली ॥ शरः । रक्तेक्षुः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-223-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्कट" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें