🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मत्त
matta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मद वाला हाथी (2.8.36) प्रभिन्न · गर्जित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मत्त वि॰ [सं॰]
१. मस्त ।
२. मतवाला ।
३. उन्मत्त । पागल ।
४. प्रसन्न । खुश ।
५. अभिमानी । घमंडी ।
मत्त २ संज्ञा पुं॰
१. वह हाथी जिसके मस्तक से मद बहता हो । मतवाला हाथी ।
२. धतूरा ।
३. कोयल ।
४. महिष । भैसा ।
मत्त पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ मात्रा] मात्रा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मत्त &c. See p. 777, col. 3.
मत्त mfn. excited with joy, overjoyed, delighted, drunk, intoxicated (lit. and fig.), AV. &c. &c.
excited by sexual passion or desire, in rut, ruttish (as an elephant), MBh.; R. &c.
furious, mad, insane, ib.
मत्त m. a buffalo, L.
the Indian cuckoo, L.
a drunkard, L.
a ruttish or furious elephant, L.
a madman, L.
a thorn-apple, L.
N. of a Rākṣasa, R.
मत्त [cf. Lat. mattus, drunk].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (776,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मत्त p. p. [मद्-क्त] 1 Intoxicated. drunk, inebriated (fig. also); ज्योत्स्नापानमदालसेन वपुषा मत्ताश्चकोरांगनाः Vb. 1. 11; प्रभामत्तश्चद्रा जगतिदमहो विभ्रमयति K. P. 10; so ऐश्वर्य˚, धन˚, बल˚ &c. --2 Mad, insane. --3 In rut, furious (as an elephant); R. 12. 93. --4 Proud, arrogant. --5 Delighted, over-joyed, excited with joy. --6 Amorous, sportive, wanton. --त्तः 1 A drunkard. --2 A mad man. --3 An elephant in rut. --4 A cuckoo. --5 A buffalo. --6 The thornapple or Dhattūra plant. --त्ता Spirituous or vinous liquor. --Comp. --आलंबः a fence round a large building (as of a rich man). --इभः an elephant in rut. ˚गमना a woman having the gait of an elephant in rut, i. e. with a lounging gait. --काशि (सि) नी a handsome and very fascinating woman --कीजः an elephant. --गामिनी = {1} मत्तेभगमना above. {2} a bewitching or wanton woman. --दोतिन् m., --नागः an elephant in rut --मयूरः a wild or amorous peacock. --(रं) a kind of metre. --वारणः an elephant in rut. --(णः, --णं) {1} a fence round a large building or mansion. {2} a turret or small room on the top of a large building. {3} a veranda. {4} a pavilion. --(णं) pounded betel-nuts.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0835-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मत्त पु० मद--क्त । १ दुर्मदे गजे अमरः । २ क्षीवे ३ मदयुक्ते ४ हृष्टे च त्रि० । ५ धुस्तूरे ६ कोकिले ७ महिषे पु० राजनि० मत्तं मदोऽस्त्यस्याम् अच् । ८ मदिरायां स्त्री राजनि० । “ज्ञेया मत्ता मभनगयुता” वृ० र० उक्ते ९ दशाक्षरपादके छन्दोभेदे स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4721,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मत्तः, पुं, (माद्यतीति । मद् + कर्त्तरि क्तः ।) क्षरन्मदहस्ती । मातओयाला हाती इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । प्रभिन्नः २ गर्ज्जितः ३ । इत्यमरः । २ । ८ । ३६ ॥ मतङ्गः ४ क्षरन्मदः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ धुस्तूरः । कोकिलः । महिषः । इति राजनिर्घण्टः ॥
मत्तः, त्रि, मत्तताविशिष्टः । सुरापाने विक- लान्तःकरणः । तत्पर्य्यायः । शौण्डः २ उत्- कटः ३ क्षीवः ४ । इत्यमरः । ३ । १ । २३ ॥ मदोद्धतः ५ । इति जटाधरः ॥ (यथा, देवी- भागवते । २ । ८ । ४ । “ते पीत्वा मदिरां मत्ताः कृत्वा युद्धं पर- स्परम् ।” यथाच माधवकृतरुग्विनिश्चये मदात्ययाद्यधिकारे । “मध्येन मत्तः पुरुषो मदेन ।”) हृष्टः । मदीभिर्य्यञि हर्षे क्तः । इत्यमर- भरतौ ॥ अविवेकी । (यथा रामायणे । १ । ४४ । १० । “बलान्मत्तो महाबलः ।” “मत्तोऽविवेकी ।” इति तट्टीकाकृद्रामानुजः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-580-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मत्त" आता है (21)
क्षीव मदोन्मत्त । मतवाला । उत्तेजित । मत्तउन्मदिष्णु मत्त । मतवालामदकल मत्त । मतवालामदोद्धत मदोन्मत्त । मत्तमदोदग्र मत्त । मतवालाभिन्नकट मत्त । मस्त (हाथी)घूरन पु वि॰ घुर्णित । मत्तशराबजदा मत्त । मतवालाशौंड मुर्गा । कुक्कुट पक्षीप्रतिसृष्ट प्रेषित । भेजा हुआआक्षीब थोड़ी मदिरा पिए हुएप्रमादी प्रमादयुक्त । असावधान रहनेवाला । भूलचूक करनेवालाघूमर पु †,घूमरा पु वि॰ढोरी ढालने का भाव । डरकाने की क्रिया या भावगरूरा पु वि॰ अहंकारी । अभिमानी । घमंडीघुर्ण घूमता हुआ । चक्कर खाता हुआसरशार परिपूर्ण । ऊपर तक भरा हुआ । लबरेजघुमारा † वि॰ घूमनेवलामदच्यत गर्वनाशकमस्ताना मस्तों का सा । मस्तों की तरह का । जैसे, मस्तानी चालघूमघुमारा बडे़ घेरे का । घेरदार । जैसे,—
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें