🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:42:14 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उत्कट (पुंलिङ्ग)

बड़ा, प्रशस्त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्कटःउत्कटौउत्कटाः
द्वितीयाउत्कटम्उत्कटौउत्कटान्
तृतीयाउत्कटेनउत्कटाभ्याम्उत्कटैः
चतुर्थीउत्कटायउत्कटाभ्याम्उत्कटेभ्यः
पञ्चमीउत्कटात् / उत्कटाद्उत्कटाभ्याम्उत्कटेभ्यः
षष्ठीउत्कटस्यउत्कटयोःउत्कटानाम्
सप्तमीउत्कटेउत्कटयोःउत्कटेषु
सम्बोधनहे उत्कटहे उत्कटौहे उत्कटाः

अर्थ: बड़ा, प्रशस्त
संस्कृत: पर्याय: त्वक्पत्र, भृङ्ग, त्वच, चोच, वराङ्गक

📚 अमरकोश में:
• दालचीनी (त्वक्) के नाम (२.४.१३४) — पर्याय: त्वक्पत्र, भृंग, त्वच, चोच, वरांगक
• मतवाला (३.१.२३) — पर्याय: मत्त, शौण्ड, क्षीब

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उत्कट (नपुंसकलिङ्ग)

बड़ा, प्रशस्त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्कटम्उत्कटेउत्कटानि
द्वितीयाउत्कटम्उत्कटेउत्कटानि
तृतीयाउत्कटेनउत्कटाभ्याम्उत्कटैः
चतुर्थीउत्कटायउत्कटाभ्याम्उत्कटेभ्यः
पञ्चमीउत्कटात् / उत्कटाद्उत्कटाभ्याम्उत्कटेभ्यः
षष्ठीउत्कटस्यउत्कटयोःउत्कटानाम्
सप्तमीउत्कटेउत्कटयोःउत्कटेषु
सम्बोधनहे उत्कटहे उत्कटेहे उत्कटानि

अर्थ: बड़ा, प्रशस्त
संस्कृत: पर्याय: त्वक्पत्र, भृङ्ग, त्वच, चोच, वराङ्गक

📚 अमरकोश में:
• दालचीनी (त्वक्) के नाम (२.४.१३४) — पर्याय: त्वक्पत्र, भृंग, त्वच, चोच, वरांगक
• मतवाला (३.१.२३) — पर्याय: मत्त, शौण्ड, क्षीब

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें