🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:54:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उत्कटः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उत्कटः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उत्कटः

अर्थ: बड़ा, प्रशस्त

संस्कृत: पर्याय: त्वक्पत्र, भृङ्ग, त्वच, चोच, वराङ्गक

व्युत्पत्ति: उद्+कटच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उत्कट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उत्कट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्कटःउत्कटौउत्कटाः
द्वितीयाउत्कटम्उत्कटौउत्कटान्
तृतीयाउत्कटेनउत्कटाभ्याम्उत्कटैः
चतुर्थीउत्कटायउत्कटाभ्याम्उत्कटेभ्यः
पञ्चमीउत्कटात् / उत्कटाद्उत्कटाभ्याम्उत्कटेभ्यः
षष्ठीउत्कटस्यउत्कटयोःउत्कटानाम्
सप्तमीउत्कटेउत्कटयोःउत्कटेषु
सम्बोधनहे उत्कटहे उत्कटौहे उत्कटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उत्कट
उत्कट
utkaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दालचीनी (त्वक्) के नाम (2.4.134) त्वक्पत्र · भृंग · त्वच · चोच · वरांगक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्कट १ वि॰ [सं॰] तीव्र । विकट । कठिन । उग्र । प्रचंड़ । दुःसह । प्रबल । उ॰—तथापि दूसरों कि उत्कट कीर्ति से इसमें ईर्षो होती है । — भारतेदु ग्रंथ, भा॰ १, पृष्ठ २६३ ।
उत्कट २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मूँज ।
२. ईख । गन्ना ।
३. दालचिनी
४. तज । तेजपात्ता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-कट mfn. (fr. 1. उद् with affix कट, Pāṇ. v, 2, 29), exceeding the usual measure, immense, gigantic, R.; Prab.; Pañcat. &c.
richly endowed with, abounding in MBh.; R.; Pañcat. &c.
drunk, mad, furious, MBh.; R.
excessive, much
superior, high, proud, haughty
uneven
difficult
उत्-कट m. fluid dropping from the temples of an elephant in rut, L.
the plant Saccharum Sara, or a similar kind of grass, Suśr.
intoxication, pride, L.
उत्-कट n. the fragrant bark of Laurus Cassia.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (175,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्कट a. 1 Large, spacious; U. 4. 29. --2 Powerful, mighty, extraordinary, fierce; Pt. 1. 103; Mv. 1. 39, 5. 33. --3 Excessive, much; अत्युत्कटैः पापपुण्यीरहेव फलमश्नुते H. 1. 83. --4 Prominently visible, conspicuous; ˚लांछनस्य U. 5. 36. --5 Abounding in, richly endowed with; पादपान् कुसुमोत्कटान् Rām. --6 Drunk, mad, furious; मदोत्कटः. --7 Superior, high. --8 Proud, haughty. --9 Uneven. --10 Difficult. --टः 1 A fluid (ichor) dropping from the temples of an elephant in rut. --2 An elephant in rut. --3 The plant Saccharum Sara. --4 Pride, intoxication. --टा The plant Laurus Cassia ( [] सैहीलता). --टं The fragrant bark of Laurus Cassia.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0290-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्कट पु० अतीव कटति उद् + कट--अच् । १ रक्तेक्षौ, २ शरे च ३ त्वक्पत्रे । (तेजपात) ४ गुडत्वचि (दारचिनि) च न० । ४ अविसंवादिविषये त्रि० । उत्ककोटिसम्भवना तत्रौत्कट्यं विषयताविशेषः स च अविसवादिप्रवृत्तिप्रयो- जकताप्रयोज्य इति नव्यनैयायिकाः । उद्गतः कटः आवरणं यस्य प्रादि० ब० । ५ तीव्रे त्रि० । ६ भिन्नकटे गजे पु० । “चन्द्रांशुनिकराभासाहाराः कासाञ्चिदुत्कटाः” रामा० । मदोत्कटः । “शुक्रशोणिसंयोगे यो भवेद्दोष उत्कटः” सुश्रु० “कितवा यानि दीव्यन्तः प्रलपन्त्युत्कटा इव” भा० स० ६ ३ अ० । ६ विषमे त्रि० उत्कठाशनम् “कांश्चित्त कुटजा- नान्तु विटपेषूकटानिव” भा० व० १५६ अ० । ७ सैंहील- तायाम् स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1075,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्कटं, त्रि, (उद्गतः कटः आवरणं आवरको वा यस्य ।) तीव्रम् । मत्तम् । इति मेदिनी ॥ विषमम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा रामायणे ५ काण्डे । “चन्द्रांशुनिकराभासा हाराः कासाञ्चिदुत्कटाः । स्तनमध्ये सुविन्यस्ता विरेजुर्हंसपाण्डराः” ॥)
उत्कटं, क्ली, गुडत्वक् । तेजपात इति ख्यातं इति केचित् । इत्यमरमरतौ ॥ दारचिनि । इति ख्यातम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य पर्य्यायानाह भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डे, “त्वक्पत्रञ्च वराङ्गंस्याद् भृङ्गञ्चोदन्तमुत्कटम्” ।)
उत्कटः, पुं, (उद्गतमदवृत्तेः उच्छब्दात् स्वार्थे स- म्मोदश्चेति कटच् ।) मदः । इति शब्दरत्नावली ॥ संजातमदहस्ती । इति हारावली ॥ शरः । रक्तेक्षुः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-223-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्कट" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उत्कटःउत्कट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उत्कटः 📚 ➤ बड़ा, प्रशस्त
संस्कृत: पर्याय: त्वक्पत्र, भृङ्ग, त्वच, चोच, वराङ्गक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उत्कट 📚तीव्र । विकट । कठिन । उग्र । प्रचंड़ । दुःसह । प्रबल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उत्कट
दालचीनी (त्वक्) के नाम (२.४.१३४) — त्वक्पत्र, भृंग, त्वच, चोच, वरांगक
मतवाला (३.१.२३) — मत्त, शौण्ड, क्षीब

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬