🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:01:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भृंग
bhṛṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दालचीनी (त्वक्) के नाम (2.4.134) त्वक्पत्र · उत्कट · त्वच · चोच · वरांगक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भृंग सज्ञा पुं॰ [सं॰ भृङ्ग]
१. भौरा । भ्रमर ।
२. भृंगराज । भँगरा [को॰] ।
३. कलिंग या भृंगराज नाम का पक्षी [को॰] ।
४. छिछोरा । लंपट । भ्रमर [को॰] ।
५. एक स्वर्णपात्र । भृंगार । झारी [को॰] ।
६. गुड़त्वच । दारचीनी [को॰] ।
७. अभ्रक [को॰] ।
८. एक प्रकार का कीड़ा । जिसे, बिलनी भी कहते है । उ॰—(क) भइ मति कीट भृंग की नाई । जहँ तहँ मैं देखे रघुराई ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) कीठ भृंग ऐसे उर अंतर । मन स्वरूप करि देत निरतर ।— लल्लू (शब्द॰) । विशेष—इसके विषय में यह प्रसिद्ध है कि यह किसी कीड़े के ढोले को पकड़कर ले आता है और उसे मिट्टी से ढक देता है; और उसपर बैठकर और डँक मार मारकर इतनी देर तक और इतने जोर से 'भिन्न भिन्न' शब्द करता है कि वह कीड़ा इसी की तरह हो जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृङ्ग m. (√ भ्रम्) a species of large black bee, the humble bee, Kāv.; Pur.
a species of wasp, L.
the fork-tailed shrike or some similar bird, Vāgbh.
a libertine, L.
a golden vase or pitcher, L.
N. of a genius (= भृङ्ग-राज), Hcat.
(in music) a kind of measure, Saṃgīt.
भृङ्ग m. or n. Eclipta Prostrata, L.
भृङ्ग n. the bark or the leaf of Laurus Cassia, L.
talc, L.
N. of a man (brother of Maṅkha), Śrīkaṇṭh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (765,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृंगः [भृ-गन् कित् नुट च Uṇ. 1. 122] 1 A large black bee; Bv. 1. 5; R. 8. 53. --2 A kind of wasp. --3 A kind of bird. --4 A libertine, dissolute or lecherous man; cf. भ्रमर. --5 A golden vase or jar. --6 The forktailed shrike. --गं Talc. --गी 1 The female of the large black bee; भृंगीव पुष्पं पुरुषं स्त्री वांच्छति नवं नवम्. --2 A poisonous plant (अतिविष). --Comp. --अधिपः the queen of bees. --अभीष्टः the mango tree. --आनंदा the Yūthikā creeper. --आवली a flight of bees. --जं {1} aloe-wood. {2} talc. --(जा) the plant भार्गी. --पर्णिका small cardamoms. --प्रिया the Mādhavī creeper. --राज् m. {1} a kind of large bee. {2} N. of a shrub. --रिटिः, --रीटिः N. of one of the attendants of Śiva (said to be very deformed). --रोलः a kind of wasp. --वल्लभः a [] species of Kadamba.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0825-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृङ्ग पु० भृ--गन् कित् लट् च । भ्रमरे २ कलिङ्गविहगे (सिङ्गा) अमरः । ३ भृङ्गराजे ४ जारे मेदि० ५ भृङ्गार ६ भृङ्गरोखे च कीटभेदे (मीमरुल) शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4695,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृङ्गं, क्ली, (बिभर्त्तीति । डु-भृञ् भरणे । “भृञः कित् नुट् च ।” उणा० १ । १२४ । इति गन् । स च कित् नुडागमश्च ।) त्वचम् । गुडत्वक् इति ख्यातम् । इत्यमरः । २ । ५ । १६ ॥ (यथा, -- “त्वक्पत्रञ्च वराङ्गं स्याद्भृङ्गञ्चेचन्तथोत्- कटम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) अभ्रकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
भृङ्गः, पुं, (विभर्त्त्यनुरागमिति । भृञ् + “भृञः कित् नुट् च ।” उणा० १ । १२४ । इति गन् । स च कित् नुट् च ।) भ्रमरः । कलिङ्गपक्षी । इत्यमरः । २ । ५ । १६ । फिङ्गा इति भाषा ॥ (अस्य पर्य्याया धूम्याटशब्दे द्रष्टव्याः ।) अस्य मांसगुणाः । मधुरत्वम् । स्निग्धत्वम् । कफशुक्र- विवर्द्धनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ षिड्गः । भृङ्गराजः । इति मेदिनी गे, १५ ॥ (यथास्य पर्य्यायः । “भृङ्गराजः केशराजो भृङ्गः पत्तङ्ग मार्कवम् इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ तथा च पर्य्यायान्तरम् । “भृङ्गराजो भृङ्गरजो मार्कवो भृङ्ग एव च । अङ्गारकः केशराजो भृङ्गारः केशरञ्जनः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) भृङ्गारः । भृङ्गरोलः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-538-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भृंग" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें