🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:04:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कलिंग
kaliṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुटज के बीज (2.4.67) इन्द्रयव · भद्रयव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलिंग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कलिङ्ग]
१. मटमैले रंग की एक चिड़िया जिसकी गरदन लंबी और लाल तथा सिर भी लाल भी लाल होता है । कुलंग ।
२. कुटज । कुरैया ।
३. इंद्रजौ ।
४. सिरिस का पेड़ ।
५. पाकर का पेड़ ।
६. तरबूज ।
७. कलिंगड़ा राग ।
८. प्राचीन काल का एक राजा जो बलि की रानी सुदेष्णा और दीर्घतमस् ऋषि के नियोग से उत्पन्न हुआ था ।
९. एक प्राचीन समुद्र तटस्थ देश जिसके राज्य का विस्तार गोदावरी और वैतरणी नदी के बीच में था । यहाँ के लोग जहाज चलाने में प्रसिद्ध थे । यह राज्य आधुनिक आंध्र का वह भाग था जो कटक से मद्रस तक फैला है ।
१०. कलिंग देश का निवासी ।
कलिंग २ वि॰
१. कलिंग देश का ।
२. कुशल । चतुर (को॰) ।
३. धूर्त (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलिङ्ग m. pl. N. of a people and their country (the N. is applied in the Purāṇas to several places, but especially signifies a district on the Coromandel coast, extending from below Cuttack [Kaṭaka] to the vicinity of Madras), MBh.; Hariv.; VP. &c.
कलिङ्ग m. an inhabitant of Kaliṅga, Sāh.
N. of a king of Kaliṅga (from whom the Kaliṅga people are said to have originated; he is sometimes mentioned as a son of Dīrghatamas and Sudeṣṇā, sometimes identified with Bali), MBh.; Hariv. &c.
N. of a being attending on Skanda, MBh. (ed. Bomb.) ix, 45, 64 (v.l. कलिन्द ed. Calc.)
N. of several authors
the fork-tailed shrike, L.
Caesalpina Bonducella, L.
Wrightia antidysenterica, L.
Acacia Sirissa, L.
Ficus infectoria, L.
कलिङ्ग n. the seed of Wrightia antidysenterica, Suśr.
कलिङ्ग mfn. clever, cunning, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (262,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलिंग a. 1 Clever. --2 Cunning. --गाः (pl.) N. of a country and its inhabitants; (a district on the Coromandel coast); उत्कलादर्शितपथः कलिंगाभिमुखो ययौ R. 4. 38; (its position is thus described in Tantras: --जगन्नाथात्समारभ्य कृष्णातीरांतगः प्रिये । कालिंगदेशः संप्रोक्तो वाममार्गपरायणः ॥). --गः 1 The fork-tailed shrike. --2 N. of several plants; (as शिरीष, प्लक्ष &c.). --गा A beautiful woman. --गं Indra grain (इंद्रयव).
कलिंग N. of a country lying to the south of Odra or Orissa and extending to the mouths of the Godāvarī. It is identified with the Northern Circars. Its capital कलिंगनगर was in ancient times at some distance from the sea-coast (cf. Dk. 7th Ullāsa), and was probably at Rājamahendri; see अंध्र also. []
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0387-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलिङ्ग पुंस्त्री के मूर्द्ध्नि लिङ्गमस्य । १ धूम्याटे पक्षिणि (फिङ्गे) अमरः तस्य मस्तके पीतचिह्नवत्त्वात्तथात्वम् । स्त्रियां जातित्वेऽपि संयोगोपधत्वात् टाप् । कलिं गच्छति बा० खच् डित् मुम् च । १ पूतिकरञ्जे (काँटाकरमचा) हेमच० २ कुटजे (कुडची) तस्य फलम् अण् तस्य लुप् । ३ इन्द्रयवे न० । ४ शिरीष- वृक्षे ५ प्लक्षवृक्षे च मेदि० । “जगन्नाथात् समारभ्य कृष्णा- तीरान्तगं प्रिये! कलिङ्गदेशः संप्रोक्तो वाममार्गपरायणः” इति तन्त्रोक्ते ६ देशभेदे ब० व० मेदि० “उत्कलादर्शितपथः कलिङ्गाभिमुखं ययौ” रघुः । स च देशः वृहत्स० कूर्मविभागे [] आग्नेय्यामुकः यथा “आग्नेय्यां दिशि कोशलकलिङ्गवङ्गो- पवङ्गजठराङ्गाः” । तेषां राजा, ते अभिजनोऽस्य वा अण् । कालिङ्ग तद्देशनृपे तद्देशवासिजने च “कालिङ्गः प्रतिज- ग्राह तमस्त्रैर्गजसाधनः” रघुः बहुषु अणो लुक् । कलिङ्गाः । “स सागरं समासाद्य गङ्गायाः सङ्गमे नृपः । नदी- शतानां पञ्चानां मध्ये चक्रे समाप्लवम् । ततः समु- द्रतीरेण जगाम वसुधाधिपः । भ्रातृभिः सहितो वीरः कलिङ्गान् प्रति भारत! लोमश उवाच । एते कलिङ्गाः कौन्तेय! यत्र वैतरणी नदी । यत्रायजत धर्मोऽपि देवा- ञ्छरणमेत्य वै । ऋषिभिः समुपायुक्तं यज्ञियं गिरिशोभि- तम् । उत्तरं तीरमेतद्धि सततं द्विजसेवितम् । समानं देवयानेन पथा स्वर्गमुपेयुषः” । “त्रिशतं वै सहस्राणां योजनानां युधिष्ठिर! । यत्र ध्वनिं शृणोष्येवं तूष्णीमास्व विशाम्पते! । एतत् स्वयम्भुवो राजन्! वनं दिव्यं प्रकाशते” “यत्र प्रकाशते राजन्! वेदी सस्थानलक्षणा । आरुह्यात्र महाराज! वीर्य्यवान् वै भविष्यसि । सैषा सागरमासाद्य राजन्! वेदी समाश्रिता । एतामारुह्य भद्रं ते, त्वमेक- स्तर सागरम् । अहं च ते स्वस्त्ययनं प्रयोक्ष्ये यथा त्वमे तामधिरोहसेऽद्य । स्पृष्टाहि मर्त्येन ततः समुद्रमेषा वेदी प्रविशत्याजमीढ! भा० व० ११४ अ० । इति तद्देशस्थनद्या- दिविवृतिरुक्ता । “स प्रतापं महेन्द्रस्य मूर्द्ध्नि तीक्ष्णं न्यवे- शयत्” रघौ कलिङ्गदेशस्थः पर्वतः महेन्द्र इति वर्णितम् । ७ उशीनरभ्रातृतितिक्षुवंश्यबलिनृपपुत्रभेदे । “महामनास्तु द्वौ पुत्रौ जनयामास भारत! । उशीनरं च धर्मज्ञं तितिक्षुञ्च महाबलम्” इत्युपक्रम्य । तितिक्षोस्तु प्रजाः शृणु” इति प्रतिज्ञाय । “तैतिक्षवोऽभवद्राजा पूर्व स्यां दिशि भारत! । “उशद्रथो महाराज! फेनस्तस्य सुतोऽ- भवत् । फेनात्तु सुतपा जज्ञे सुतः सुतपसो बलिः । जातो मनुष्ययोनौ तु स राजा काञ्चनेषुधिः । महायोगी स तु बलिर्बभूव नृपतिः पुरा । पुत्रानुत्पादयामास पञ्च वंशकरान् भुवि । अङ्गः प्रथमतौ जज्ञे वङ्गः सुह्म- स्तथैव च । पुण्ड्रः कलिङ्गश्च तथा वालेयं क्षत्रमुच्यते” इत्युक्त्वा “तेषां जनपदाः पञ्च अङ्गा वङ्गाः ससुह्मकाः कलिङ्गाः पुण्ड्रकाश्चैव प्रजास्त्वङ्गस्य वै शृणु” हरिवं० ३१ अ० उक्तम् । तेन कलिङ्गनृपाधिष्ठितत्वात् देशस्य तथात्वम् । काय सुखाय लिङ्गमस्याः । ८ योषिति स्त्री हेम० । त्रिवृति ९ (तेओडि) स्त्री शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1810-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलिङ्गं, क्ली, (कलि + गम् + ड । निपातनात् साधुः ।) इन्द्रयवम् ॥ इत्यमरः । २ । ४ । ६७ ॥
कलिङ्गः, पुं, (कलिं पूतिगन्धादिकं गच्छति प्राप्नोति कलि + गम् + ड । निपातनात् साधुः ।) पूतिक- रजवृक्षः । (के मस्तके लिङ्गं पीतादिचिह्नमस्य ।) धूम्याटपक्षी । देशविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ (स्वनामख्यातो नृपतिविशेषः । अस्य नामानुसारे- णैव कलिङ्ग इति देशाख्या जाता । यदुक्तं महा भारते । १ । १०४ । ४९, ५० । “अङ्गो वङ्गः कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्मश्च ते सुताः । तेषां देशाः समाख्याताः स्वनामप्रथिता भुवि ॥ अङ्गस्याङ्गोऽभवद्देशो वङ्गो वङ्गस्य च स्मृतः । कलिङ्गविषयश्चैव कलिङ्गस्य च स स्मृतः” ॥) मेदिनीमते जलपदार्थे पुं भूम्नि । (यदुक्तं तत्रैव गत्रिके ३३ । “कलिङ्गः पूतिकरजे धूम्याटे भूम्नि नीवृति” ॥ अस्य प्रमाणं यथा, गोःरामायणे । ४ । ४० । २१ । “ततः शकपुलिन्दांश्च कलिङ्गांश्चैव मार्गतः” ॥ तद्देशवासिमानवादयः । यथा, महाभारते । ३ । ११४ । ३ । “ततः समुद्रतीरेण जगाम वसुधाधिपः । भ्रातृभिः सहितो वीरः कलिङ्गान् प्रति भारत” ॥) कुटजवृक्षः । (अस्यपर्य्यायो यथा भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डे १ भागे । “उक्तं कुटजवीजन्तु यवमिन्द्रयवन्तथा । कलिङ्गञ्चापिकालिङ्गं तथा भद्रयवा अपि” ॥ इन्द्रयवशब्देऽस्य गुणावली ज्ञेया ॥ व्यवहारो यत्र तद्यथा । “विल्वं छागपयः सिद्धं सितामोचरसान्वितम् । कलिङ्गचूर्णसंयुक्तं रक्तातीसारनाशनम्” ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहेऽतीसाराधिकारे ॥) शिरीषवृक्षः । प्लक्षवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-062-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कलिंग" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें