🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:55:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दीपक
dīpaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दीपक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दीया । चिराग । यौ॰—कुलदीपक = वंश को उजाला करनेवाला पुत्र ।
२. एक अर्थालंकार जिसमें प्रस्तुत (जो वर्णन का विषय हो) और अप्रस्तुत (जो वर्णन का उपस्थित विषय न हो और उपमान आदि हो) का एक ही धर्म कहा जाता है; अथवा बहुत सी क्रियाओं का एक ही कारक होता है । जैसे,— (क) सोहत भूपति दान सों फल फूलन आराम । इस उदाहरण में प्रस्तुत 'भूपति' और अप्रस्तुत 'आराम' दोनों का एक धर्म सोहत कहा गया है ।(ख) ऋषिहिं देखि हरषै हियो राम देखि कुम्हिलाय । धनुष देखि डरपै महा चिंता चित्त डुलाय । इस उदाहरण में हरखै 'कुम्हिलाय' 'डरपै' आदि क्रियाओं का एक ही कर्ता 'हियो' कहा गया है । विशेष— दीपक चार आदि और प्रधान अलंकारों में से है । तुल्ययोगिता में भी एक धर्म का कथन होता है पर वह या तो कई प्रस्तुतों या कई अप्रस्तुतों का होता है । दीपक में प्रस्तुत और अप्रस्तुत के एक धर्म का कथन होता है । दीपक चार प्रकार का होता है— आवृत्ति दीपक, कारक दीपक, माला दीपक और देहली दीपक । (१) आवृत्ति दीपक में या तो एक ही क्रियापद भिन्न भिन्न अर्थों में बार बार आता है अथवा एक ही अर्थ के भिन्न भिन्न पद आते हैं । जैसे,— (क) बहैं रुधिर सरिता, बहैं किरवानै कढ़ि कोस । बीरन बरहि बरांगना, बरहि सुभट रन रोस । (ख) दौरहिं संगर मत्त गज धावहिं हय समुदाय । (२) कारक दीपक । उ॰— ऊपर देखिए । (३) माला दीपक जिसमें एकावली और दीपक का मेल होता है । जैसे,— जग की रुचि ब्रजवास, ब्रज की रुचि ब्रजचंद हरि । हरि रुचि बंसी 'दास', बंसी रुचि मन बाँधिवो । (४) देहली दीपक में एक ही पद दो ओर लगता है । जैसे— ह्वै नरसिंह महा मनुजाद हन्यो प्रहलाद को संकट भारी । इस उदाहरण में 'हन्यो' शब्द दो ओर लगता है— 'मनुजाद हन्यो' और 'भारी संकट हन्यो' ।
३. संगीत में छह रागों में से एक । विशेष— हनुमत् के मत से यह छह रागों में दूसरा राग है । यह संपूर्ण जाति का राग है और षड्ज स्वर से आरंभ होता है । इसके गाने का समय ग्रीष्म ऋतु का मध्याह्न है । इसका सरगम यह है— स रे ग म प ध नि स । इसी पाँच रागिनियाँ मानी जाती हैं— देशी, कामोदी, नाटिका केदारी और कान्हड़ा । पुत्र आठ हैं— कुंतल, कमल, कलिंग, चंपक, कुमंभ, राम, लहिल और हिमाल । भरत के मत से दीपक की पत्नियाँ हैं— केदारा, गौरी, गौड़ी, गुर्जरी, रुद्रांणी; और पुत्र हैं कुसुम, टंक, नटनारायचण, विहागरा, किरोदस्त, रभसमंगला, मंगलाष्टक और अड़ाना ।
४. एक ताल का नाम जिसमें प्लुत, लघु और प्लुत होते हैं ।
५. अजवायन (जो अग्निदीपक होती है) ।
६. केसर ।
दीपक २ वि॰ [स्त्री॰ दीपिका]
१. प्रकाश करनेवाला । उजाला फैलानेवाला । दीप्तिकारक ।
२. जठराग्नि को दीप्त करने वाला । पाचन की अग्नि को तेज करनेवाला ।
३. उत्तेजक । शरीर में वेग या उमंग लानेवाला ।
दीपक ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक डिंगल गीत । छंदविशेष । उ॰— तुकां वेलिये गीत री, आद दुतिय चतुरंत । तिय पद दोय दुमेल तुक, दीपक सो दाखंत ।—रघु॰ रू॰, पृ॰ १०९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीपक mfn. kindling, inflaming, illuminating, Pañc. iii, 27, 221/222
exciting, stimulating (digestion), Suśr.
skilful in managing a lamp (g. आकर्षादि)
दीपक m. a light, lamp, Hariv.; Bhartṛ.; BhP.
the shining body, Līlāv.
N. of two plants having digestive properties, Ptychotis Ajowan or Celosia cristata, L.
a bird of prey, L.
(in music) N. of a Rāga
a kind of measure
N. of Kāma (the inflamer), L.
of a son of Garuḍa (MBh. v, 3596) &c.
दीपक m. or n. saffron, L.
दीपक n. a partic. class of rhet. figures (throwing light upon an idea), Sāh.; Kuval.
N. of a metre
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (481,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीपक a. (पिका f.) [दीप्-ण्वुल्] 1 Kindling, inflaming. --2 Illuminating, making bright. --3 Illustrating, beautifying, making illustrious. --4 Exciting, making intense; Śi. 2. 55; Pt. 3. 28. --5 Tonic, stimulating digestion, digestive. --6 Skilful in managing a lamp. --कः 1 A light, lamp; तावदेव कृतिनामपि [] स्फुरत्येषनिर्मलविवेकदीपकः Bh. 1. 57. --2 A falcon. --3 An epithet of Kāmadeva, (also दीप्यक.) --कं 1 Saffron. --2 (In Rhet.) A figure of speech in which two or more objects (some प्रकृत ‘relevant’ and some अप्रकृत ‘irrelevant’) having the same attribute are associated together, or in which several attributes (some relevant and some irrelevant) are predicated of the same object; सकृद्वृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनां । सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकं ॥ K. P. 10; cf. वदंति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपकं बुधाः । मदेन भाति कलभः प्रतापेन महीपतिः ॥ Chandr. 5. 45.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीपक पु० त्रि० दीपयति स्वं परञ्चार्थं दीपि--ण्वुल् । स्वपरप्र- काशके स्त्रियां टाप् अतैत्त्वम् दीपिका । षट्कर्मदीपिका ज्योतिषदीपिका २ प्रदीपे पु० ३ अलङ्कारभेदे अलङ्कारशब्दे ३९९ पृ० दृश्यम् । ४ यमान्यां रत्नमाला ५ लोचमस्तके वृक्षे शब्दरत्ना० अनयोरग्निदीपकत्वात् तथात्वम् ६ कुङ्कुमे न० । ७ खगग्राहिणि(वाज) (सिकरा) प्रसिद्धे खगे पुंस्त्री हेमच०८ मात्रावृत्तभेदे “तुरगैकमुपधाय सुनरेन्द्रमबधाय । इह दीपकमवेहि लघुमन्तवधेहि” तल्लक्षणम् । ९ रागभेदे पु० स च हनूमन्मते द्वितीयोरागः सूर्यनेत्रान्निर्गतः पड्जस्वराश्रयः ग्रीष्मर्त्तौ मध्याह्ने गेयः । क्षुद्रोदीपःङीप् । स्वार्थे--क ह्रस्वः । दीपिका क्षुद्रदीपे “स शंवरारेर्वलि- दीपिका इव” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3606,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीपकं, क्ली, (दीपयतीति । दीप् + णिच् + ण्वुल् ।) वाक्यालङ्कारः । दीप्तिकारके, त्रि । इति मेदिनी । के, १०४ ॥ कुङ्कुमम् । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ वाक्यालङ्कारस्य लक्षणं यथा, -- “पदार्थानां प्रस्तुतानामन्येषां वा यदा भवेत् । एकधर्म्माभिसम्बन्धः स्यात्तदा तुल्ययोगिता ॥ अप्रस्तुतप्रस्तुतयोर्दीपकन्तु निगद्यते । अथ कारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु चेत् ॥ यथा, माघे । बलावलेपादधुनापि पूर्व्ववत् प्रसाध्यते तेन जगज्जिगीषुणा । सती च योषित् प्रकृतिश्च निश्चला पुमांसमभ्येति भवान्तरेष्वपि ॥” इति साहित्यदर्पणे । १० । ६७ ॥ अपि च काव्यचन्द्रिकायाम् । “जातिक्रियागुणद्रव्यवाचकेन पदेन तु । एकत्र वर्त्तिना सर्व्ववाक्यार्थो दीपकम्भवेत् ॥” यथा, -- भ्रमद्भ्रमरझङ्कारपुंस्कोकिलकलध्वनिः । मन्दचन्दनवातोऽपि हरन्ति हृदयं नृणाम् ॥”
दीपकः, पुं, (दीपयति जठराग्निमिति । दीपि + ण्वुल् ।) यमानी । इति रत्नमाला ॥ (गुणा- श्चास्य यमानीशब्दे ज्ञेयाः ॥) लोचमस्तकः । इति शब्दरत्नावली ॥ दीपः । (यथा, ब्रह्माण्ड- पुराणे । “विष्णुवेश्मनि यो दद्यात् कार्त्तिके मासि दीपकम् । अग्निष्टोमसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः ॥”) येन पक्षिणान्ये पक्षिणो गृह्यन्ते सः । इति हेमचन्द्रः । ४ । ४०८ ॥ वाज् इति शिकरा इति च भाषा । रागविशेषः । अयं हनूमन्मते षड्रागेषु द्वितीयरागः । सूर्य्यनेत्रान्निर्गतः । अस्य जातिः सम्पूर्णा । गृहन्तु षड्जस्वरः । गान- समयस्तु ग्रीष्मर्त्तौ मधाह्नः । अस्य रूपं यथा । वर्णो रक्तः । वस्त्रं पाटलवर्णम् । गलभूषणं बृहन्मुक्तामाल्यम् । मत्तहस्त्यारूढोऽयम् । बहु- स्त्रीपरिवृतश्च । कस्यचिन्मते । लज्जया दीप- निर्व्वापणेनान्धकारमयं गृहं कृत्वा स्त्रीभी रमते । अस्य रागिण्यः पञ्च यथा । देशी १ कामोद् २ नट् ३ केदारा ४ कानरा वा कर्णाटी ५ । पुत्त्राश्चाष्टौ यथा । कुन्तलः १ कमलः २ कलिङ्गः वा कलिन्द्रः ३ चम्पकः ४ कुसुम्भः वा कुसुमः ५ रामः ६ लहिलः ७ हिमालः ८ । भरतमते अस्य रागिण्यो यथा । केदारा १ गौरा २ गौण्ड ३ गुज्जरी ४ रुद्राणी ५ । तन्मते पुत्त्रा यथा । कुसुमः १ टङ्कः २ नट- नारायणः ३ विहागराः ४ किरोदस्तः ५ रहसमङ्गला वा रभसमङ्गला ६ मङ्गलाष्टकः ७ अडानुः वा आडाना ८ । इति तहफतोल- हिन्दाख्यसंगीतशास्त्रसंग्रहः ॥ (तालविशेषः । यथा, सङ्गीतदामोदरे । “प्लुतो लघुः प्लुतश्चैव ताले दीपकनामनि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-718-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दीपक" आता है (29)
इंध प्रकाशक । दीपकप्रदीप दीपक । दीआ । चिरागस्नेहाश दीपक । चिरागदोषातिलक प्रदीप । दीपक । दीआनयनोत्सव दीपककज्जलध्वज दीपकस्नेहप्रिय वह जिसे तेल प्रिय हो, दीपकशीतरम्य प्रदीप । दीपकविदीपक दीपक । दीआअंजनकेश दीपक । दीया । चिरागसार्वरात्रिक पूरी रात चलने या टिकनेवाला । जैसे,— दीपकलंप दीपक । चिरागलैंप दीपक । चिरागचिराग दीपक । दीआ । क्रि॰ प्र॰—गुल करना ।—जलना ।—जलाना ।—बुझना ।— बुझाना ।—बढ…दशेधन प्रदीप । दीपक । दीयादीवला † संज्ञा पुं॰ दीया । दीपकअलंकार आभूषण । गहना । जेवरगंभारी एक बड़ा पेड़ जिसके पत्ते पीपल के पत्तों के से चौड़े होते हैं । विशेष—इ…द्योतन दर्शनदशाकर्ष कपड़े का छोर या अंचलअग्निशिख कुसुम या बर्रे का पेड़शमा मोमबत्ती सूत,रूई,कपडे़ आदी की पतली छड़ । सलाई या चौडे़ फीते के आकार का टुकड़ा ज…बिजौर बिजौरा संज्ञा पुं॰ नीबू की जाति का एक वृक्ष । विशेष—इसके पत्ते नीबू के…रोशनी उजाला । प्रकाशशबताब रात का प्रकाशसिराज सूर्यजलपीपल पीपल के आकार की एक प्रकार की गंधहीन औषधि । विशेष—इसका पेड़ खड़े पानी म…तमोहपह सूर्य
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें