🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:23:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गंभारी
gaṃbhārī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गंभारी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गम्भारी] एक बड़ा पेड़ जिसके पत्ते पीपल के पत्तों के से चौड़े होते हैं । विशेष—इसकी छाल सफेद रंग की होती है और उसमें से दूध निकलता है । फूल और फल पीले होते हैं । इसकी छाल और फल दवा में काम आते हैं । छाल कुछ कुछ कसैलापन और मिठास लिए कड़वी होती है । वैद्यक में यह भारी, दीपक, पाचक, वृष्य, मेधाजनक तथा रेचक मानी गई हैं । इसका प्रयोग आमशूल बवासीर, शोष, क्षयी और ज्वरादि में होता है । फल पकने पर कसैला और खटमिट्ठा होता है । पर्या॰—काश्मरी । श्रीपर्णी । मधुपर्णी । भद्रा । गोपभद्रा । कृष्णाफला । कटफला । कभारी । कुमुदा । हीरा । कृष्णावृत्तिका । सर्वतोभद्रिका । महामुद्रा । स्निग्धुपर्णी । कृष्णा । रोहिणी । गृष्टि । मधुमती । सुफला । मोहिनी । महाकुमुदा । काश्मीरा । मधुरसा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गम्भारी f. the tree Gmelina arborea (also its flower, fruit, and root), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (348,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गंभारिका, गंभारी N. of a tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0452-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गम्भारी स्त्री गमं गतिभेदं बिभर्त्ति अण्, कं जलं बि- भर्त्ति पृषो० कस्य ग इत्यन्ये उप० स० गौरा० ङीष् । (गाम्भार) वृक्षभेदे अमरः । गम्भार्य्याः फलं पुष्पं वा अण् तस्य लुपि प्रकृतिवल्लिङ्गता । गम्भारी- तत्फले पुष्पे च स्त्री । “गम्भारी भद्रपर्णी च श्री- पर्णी मधुपर्णिका । काश्मीरी कश्मरी हीरा का- श्मर्य्यः पीतरोहिणी । कृष्णवृन्ता मधुरसा महाकुमुदि- कापि च । काश्मरी तुवरा तिक्ता वीर्य्योष्णा मधुरा- गुरुः । दीपनी पाचनी मेध्या भेदनी श्रमशोथजित् । दोषतृष्णामशूलार्शोविषदाहज्वरापहा । तत्फलं वृं- हणं वृष्यं गुरु केश्यं रसायनम् । वातपित्ततृषारक्तक्षय- मूत्रविबन्धहृत् । स्वादु पाके हिमं स्निग्धं तुवराम्लं विबन्धकृत् । हन्याद्दाहतृषावातरक्तपित्तक्षतक्षयान्” भावप्र०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2534,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गम्भारी, स्त्री, (कं जलं बिभर्त्ति इति । भृ + “कर्म्मण्यण् ।” ३ । २ । १ । इति अण् पृषो- दरात् कस्य गत्वे साधुः । यद्वा गच्छति प्राप्नोति सौन्दर्य्यमिति । गम् + विच् । गमं बिभ- र्त्तीति ।) वृक्षविशेषः । गामारी इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । सर्व्वतोभद्रा २ काश्मरी ३ मधु- पर्णिका ४ श्रीपर्णी ५ भद्रपर्णी ६ काश्मर्य्यः ७ । इत्यमरः । २ । ४ । ३५ ॥ कार्श्मरी ८ । इति तट्टीका ॥ भद्रा ९ गोपभद्रिका १० कुमुदा ११ सदाभद्रा १२ कट्फला १३ कृष्णवृन्तिका १४ । इति रत्नमाला ॥ कृष्णवृन्ता १५ हीरा १६ सर्व्वतोभद्रिका १७ स्निग्धपर्णी १८ सुभद्रा १९ कम्भारी २० गोपभद्रा २१ विदारिणी २२ क्षीरिणी २३ महाभद्रा २४ मधुपर्णी २५ स्वरुभद्रा २६ कृष्णा २७ अश्वेता २८ रोहिणी २९ गृष्टिः ३० स्थूलत्वचा ३१ मधु- मती ३२ सुफला ३३ मेदिनी ३४ महा- कुमुदा ३५ सुदृढत्वचा ३६ । अस्या गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । गुरुत्वम् । उष्णत्वम् । भ्रमशोथत्रिदोषविषदाहार्त्तिज्वरतृष्णास्रदोष- नाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ एतत्फल- गुणाः । तिक्तत्वम् । गुरुत्वम् । ग्राहित्वम् । मधु- रत्वम् । केशहितत्वम् । रसायनत्वम् । मेध्य- त्वम् । शीतलत्वम् । दाहपित्तनाशित्वञ्च । एतन्मूलगुणौ । अत्युष्णत्वम् । मानसव्याधौ अहितकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ तत्- पर्य्यायगुणाः । “गम्भारी भद्रपर्णी च श्रीपर्णी मधुपर्णिका । काश्मीरी काश्मरी हीरा काश्मर्य्यः पीत- रोहिणी ॥ कृष्णवृन्ता मधुरसा महाकुमुदिकापि च । काश्मरी तुवरा तिक्ता वीर्य्योष्णा मधुरा गुरुः ॥ दीपनी पाचनी मेध्या भेदिनी भ्रमशोषजित् । दोषतृष्णामशूलार्शोविषदाहज्वरापहा ॥ तत्फलं बृंहणं वृष्यं गुरु केश्यं रसायनम् । वातपित्ततृषारक्तक्षयमूत्रविबन्धहृत् ॥ स्वादु पाके हिमं स्निग्धं तुवराम्लं विबुद्धिकृत् । हन्याद्दाहतृषावातरक्तपित्तक्षतक्षयान् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-306-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "गंभारी" आता है (16)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें