🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:40:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अलंकार
alaṃkāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलंकार संज्ञा पुं॰ [सं॰ अलङ्कार] [वि॰ अलंकृत]
१. आभूषण । गहना । जेवर ।
२. अर्थ और शब्द की वह युक्ति जिससे काव्य की शोभा हो । वर्णन करने की वह रीति उसमें प्रभाव और रोचकता आ जाय । विशेष—इसके तीन भेद हैं—(क) शब्दालंकार, अर्थात् वह अलंकार जिसमें शब्दों का सौंदर्य हो, जैसे अनुप्रस; (ख) अर्थालंकार, जिसके अर्थ में चमत्कार हो, जैसे उपमा और रूपक और किसी किसी आचार्य के मत से (ग) उभयालंकार जिसमें शब्द और अर्थ दोनों का चमत्कार हो । आदि में भरत मुनि ने चार ही अलंकार माने हैं—उपमा, दीपक, रूपक और यमक । उन्होंने अलंकारों के धर्म को इन्हीं के अतंर्गत माना है । अलंकार यथार्थ में वर्णन करने की शैली है, वर्णन का विषय नहीं । पर पीछे वर्ण नीय विषयों को भी अलंकार मान लेने से अलंकारों की संख्या और भई बढ़ गई । स्वभावोक्ति औक उदात्त आदि अलंकार इसी प्रकार के हैं ।
३. वह हाव, भाव या क्रिया आदि जिससे स्त्रियों का सौंदर्य बढ़े ।
४. सजावट । मंडप [को॰] ।
५. अलंकार संबंधी शास्त्र [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलं—कार m. the act of decorating, R. ii, 40, 13, (ifc. f., R. v, 18, 6) ornament, decoration, ŚBr.; TBr. &c. (in rhetoric) an ornament of the sense or the sound (cf. अर्थाल्˚ and शब्दाल्˚)
N. of a minister of Jaya-siṃha of Kaśmir (1129-1150 A.D.; he is also called Laṅkaka)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (94,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलंकारः 1 Decoration, act of decorating or ornamenting. --2 An ornament (fig. also); अलंकारः स्वर्गस्य [] V. 1; अनुत्सेकः खलु विक्रमालंकारः ibid. --3 A figure of speech of which there are three kinds: --शब्द˚, अर्थ˚, and शब्दार्थ˚; शब्दार्थयोरस्थिरा ये धर्माः शोभातिशायिनः । रसादीनुपकुर्वंतोऽलंकारास्तेंऽ गदादिवत् ॥ S. D. 631; उपकुर्वंति लं संतंयेंऽगद्वारेण जातु चित् । हारादिवदलंकारास्तेनुप्रासोपमादयः K. P. 8. --4 The whole science of Rhetoric. --Comp. --चंद्रिका a commentary on Kuvalayānanda. --शास्त्रं the science and art of rhetoric, poetics. --सुवर्णं gold used for ornaments. --सूरः N. of a kind of meditation in Buddhism. --हीन a. unadorned.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0173-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अलंकार" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें