🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:13:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अलंकार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अलंकार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अलंकार

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: the act of decorating, R. ii, 40, 13, (ifc. f., R. 18, 6) ornament, decoration, ŚBr.; TBr. &c. (in rhetoric) a

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अलंकार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अलंकार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलंकारःअलंकारौअलंकाराः
द्वितीयाअलंकारम्अलंकारौअलंकारान्
तृतीयाअलंकारेणअलंकाराभ्याम्अलंकारैः
चतुर्थीअलंकारायअलंकाराभ्याम्अलंकारेभ्यः
पञ्चमीअलंकारात् / अलंकाराद्अलंकाराभ्याम्अलंकारेभ्यः
षष्ठीअलंकारस्यअलंकारयोःअलंकाराणाम्
सप्तमीअलंकारेअलंकारयोःअलंकारेषु
सम्बोधनहे अलंकारहे अलंकारौहे अलंकाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अलंकार
अलंकार
alaṃkāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलंकार संज्ञा पुं॰ [सं॰ अलङ्कार] [वि॰ अलंकृत]
१. आभूषण । गहना । जेवर ।
२. अर्थ और शब्द की वह युक्ति जिससे काव्य की शोभा हो । वर्णन करने की वह रीति उसमें प्रभाव और रोचकता आ जाय । विशेष—इसके तीन भेद हैं—(क) शब्दालंकार, अर्थात् वह अलंकार जिसमें शब्दों का सौंदर्य हो, जैसे अनुप्रस; (ख) अर्थालंकार, जिसके अर्थ में चमत्कार हो, जैसे उपमा और रूपक और किसी किसी आचार्य के मत से (ग) उभयालंकार जिसमें शब्द और अर्थ दोनों का चमत्कार हो । आदि में भरत मुनि ने चार ही अलंकार माने हैं—उपमा, दीपक, रूपक और यमक । उन्होंने अलंकारों के धर्म को इन्हीं के अतंर्गत माना है । अलंकार यथार्थ में वर्णन करने की शैली है, वर्णन का विषय नहीं । पर पीछे वर्ण नीय विषयों को भी अलंकार मान लेने से अलंकारों की संख्या और भई बढ़ गई । स्वभावोक्ति औक उदात्त आदि अलंकार इसी प्रकार के हैं ।
३. वह हाव, भाव या क्रिया आदि जिससे स्त्रियों का सौंदर्य बढ़े ।
४. सजावट । मंडप [को॰] ।
५. अलंकार संबंधी शास्त्र [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलं—कार m. the act of decorating, R. ii, 40, 13, (ifc. f., R. v, 18, 6) ornament, decoration, ŚBr.; TBr. &c. (in rhetoric) an ornament of the sense or the sound (cf. अर्थाल्˚ and शब्दाल्˚)
N. of a minister of Jaya-siṃha of Kaśmir (1129-1150 A.D.; he is also called Laṅkaka)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (94,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलंकारः 1 Decoration, act of decorating or ornamenting. --2 An ornament (fig. also); अलंकारः स्वर्गस्य [] V. 1; अनुत्सेकः खलु विक्रमालंकारः ibid. --3 A figure of speech of which there are three kinds: --शब्द˚, अर्थ˚, and शब्दार्थ˚; शब्दार्थयोरस्थिरा ये धर्माः शोभातिशायिनः । रसादीनुपकुर्वंतोऽलंकारास्तेंऽ गदादिवत् ॥ S. D. 631; उपकुर्वंति लं संतंयेंऽगद्वारेण जातु चित् । हारादिवदलंकारास्तेनुप्रासोपमादयः K. P. 8. --4 The whole science of Rhetoric. --Comp. --चंद्रिका a commentary on Kuvalayānanda. --शास्त्रं the science and art of rhetoric, poetics. --सुवर्णं gold used for ornaments. --सूरः N. of a kind of meditation in Buddhism. --हीन a. unadorned.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0173-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अलंकार" आता है (14)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अलंकारअलंकार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अलंकार 📚 ➤ आभूषण । गहना । जेवर उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): the act of decorating, R. ii, 40, 13, (ifc. f., R. 18, 6) ornament, decoration, ŚBr.; TBr. &c. (in rhetoric) a

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अलंकार 📚आभूषण । गहना । जेवर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अलंकार
गहना (२.६.१०२) — आभरण, परिष्कार, विभूषण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अलंकार = अलं + कार तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें