🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:24:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भूषण
bhūṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भूषण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अलंकार । गहना । जेवर ।
२. वह जिससे किसी चीज की शोभा । बढ़ती हो । जैसे,— आप अपने कुल के भूषण हैं ।
३. विष्णु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भूषण mf(ई)n. decorating, adorning (ifc.), MBh.; BhP.; Suśr.
भूषण m. N. of Viṣṇu, MBh.
of a Daitya, Kathās.
भूषण n. (rarely m., e.g. MBh. iii, 8588; cf. g. अर्धर्चादि) embellishment, ornament, decoration (often ifc., with f(आ). , ‘having anything as ornament’ i.e. adorned or decorated with), MBh.; Kāv. &c.
भूषण n. N. of various works.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (764,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भूषणं [भूष्येतऽनेन भूष्-करणे ल्युट्] 1 Ornamenting, decoration. --2 An ornament, decoration, an article of decoration; क्षीयंते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणं Bh. 2. 19; R. 3. 2; 13. 57. --णः N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0823-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भूषण न० भूष्यतेऽनेन भूष--करणे ल्युट् । १ अलङ्कारे किरी- टादौ । भावे ल्युट् । २ भूषायाम् । अलङ्कारभेदाः तत्- साधनद्रव्याणि यथा “किरीदञ्च शिरोरत्नं कुण्डलञ्च ललाटिका । तालपत्रञ्च हारश्च ग्रैवेयकमथोर्मिका । प्रालम्विका रत्रसूत्रमुत्तङ्गो- ऽथर्क्षमालिका । पार्श्वद्योतो नखद्योतोह्यङ्गुलीच्छादक स्तवा । कटिलग्नं माणवको मूर्द्धतारा ललन्तिका । अङ्गदो [] बाहुवलयः शिस्याभूषणमिङ्गिका । प्रगण्डबन्धं तत्- पाशं नाभिपूरोऽथ मालिका । सप्तकी शृङ्खलञ्चैव दण्डपत्रञ्च वर्णकः । जरुसूत्रञ्च नीवी च मुष्टिवद्धं प्रकीर्णकम् । पादाङ्गदं हंसकञ्च मूधुरं क्षुद्रघण्टिका । सुखपट्टमिति प्रोक्ता अशङ्काराः सुशोभनाः । चत्वा- रिंशदमी प्रोक्ता लोके वेदे च सौख्यदाः । अमङ्काराः प्रदानेन चतुर्वर्गप्रदायकाः । एतेषां पूजनं कृत्वा प्र- दद्यादिष्टसिद्धये । तेषां दैवतमुच्चार्य्य पूजयेत्तु विच क्षणः । शिरोगतानि चादद्यात् सौवर्णानि तु सर्वदा । चूडारत्नादिकानीह भूषणानि तु भैरव! । ग्रैवेयका- दिहंसान्तं सौवर्णं राजतञ्च वा । निवेदयेत् तु देवेभ्यो नान्यतैजससम्भवम् । रीतिवङ्गादिसंजातं पात्रोपकार- णादिकम् । दद्यादायसवर्जन्तु भूषणं न कदाचन । घण्टाचामरकुम्भादिपात्रोपकरणादिकम् । तद्भूषणान्तरे दद्यात् यस्मात्तु तदुपभूषणम् । सर्वं ताम्रमयं दद्याद् यत् किञ्चिद्भूषणादिकम् । सर्वत्र स्वर्णवत्ताम्रमर्घ्यपात्रे ततोऽधिकम् । पूजार्घ्यपात्रं नैवेद्याधारपात्रञ्च पानकम् । औडुम्बरं सदा विष्णोः प्रीतिदं तोषदं तदा । ताम्रे देवाः प्रमोदन्ते ताम्रे देवाः सदा स्थिताः । सर्वप्रीतिकरं ताम्रं तस्मात्ताम्रं प्रयोजयेत् । स्मोपयोगे नरः कुर्य्या- द्देवानामपि पैरव! । ग्रीवोर्द्धदेशे रौप्यन्तु न कदाचिच्च भूषणम् । प्रावारः पानपात्रञ्च गेण्डुकं गृहमेव च । पर्य्यङ्कादि यदन्यच्च सर्वं तदुपभूषणम् । अयोमयमृते कांस्यमृते यद्भूषणं भवेत् । स्वर्णरौप्यस्य चाभावे त्वधः- काये नियोजयेत् । एतेषां भूषणादीनां यद्दातुं शक्यते नरैः । तत्तद्दद्यात् सम्भवे तु सर्वमेव प्रदापयेत् । चतुर्वर्गषदं नित्यं भूषणं सर्वसौख्यदम् । तुष्टिपुष्टि प्रीतिकरं यथाशक्तीष्टये सृजेत् । इदं ते भूषणं प्रोक्तं सर्वदेवस्य तुष्टिदम्” कालि० पु० ६८ अ० । तद्धारणदिनमुच्यते “रिवत्यश्विप्लनिष्ठासु हस्तादिष्वपि पञ्चसु । गुरुशुक्रबुधस्या- ह्नि वस्त्रालङ्कारधारणम् । अनिष्टेष्वपि निर्दिष्टं वस्त्रा- लङ्कारधारणम् । उद्वाहे राजसम्भाने ब्राह्मणानाञ्च सम्मते । शिरस्त्रं मुकुटं हारः कुण्डलञ्चाङ्गुदन्तथा । कङ्कणं वालकञ्चैव मेखलाष्टाविति क्रमात् । प्रधान- भूषणान्येषु यथोस्वं याति निश्चयः । पद्मरागश्च वज्रञ्च विजयो गोमेदस्तथा । मुक्तावैदूर्य्यनीलञ्च तथा मरकतं क्रमात् । आदित्यादिदशाजानां सर्वसम्पत्ति- दावकाः । शुभर्क्षेणापि घटना सर्वेषामुपयुज्यते । [] प्रधानभूषणेष्वेवमप्रधाने न निर्णयः । प्रधानभूषणं प्रायः शिरसो ह्यभिधीयते । तस्य प्रधानभूतत्वादित्याह भृगुनन्दनः । सुखदा मणयः शुद्धा दुःखदाः दोष- शालिनः ।” इति युक्तिकल्पतरुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4694-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भूषण" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें