🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:00:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आभरण
ābharaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आभरण संज्ञा पुं॰ [सं॰] गहना । भूषण । आभूषण । जेवर । आलंकार । विशेष— इनकी गणना १२ है— (१) नूपुर । (२) किकिणी । (३) चुडी़ । (४) अँगूठी । (५) कंकण । (६) बिजायठ । (७) हार । (८) कंठश्री । (९) बेसर । (१०) बिरिया । (११) टीका ।(१२) सीस फूल । आभरण के चार भेद हैं— (१) आवेध्य अर्थात् जो छ्द्रि द्वारा पहने जायँ; जैसे,— कर्णफूल, बाली इत्यदि । (२) बंधनीय अर्थात् जो बाँधकर पहनी जायँ; जैसे— बाजूबंद, पहुँची, सीसफ्रल, पुष्पादि । (३) क्षेप्य अर्थात् जिसमें अंग डालकर पहनें; जैसे — कडा, छडा, चूडी, मुंदरी इत्यादि । (४) आरेप्य अर्थात् जो किसी अंग में लटकाकर पहने जायं;जैसे— हार, कंठश्री, चंपाकली, सिकरी आदि ।
२. पोषण । परवरिश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-भरण n. decorating
ornament, decoration (as jewels &c.), Mn.; Śak.; Hit. &c.
N. of several works (especially ifc.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (146,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आभरणं See under आभृ.
आभरणं 1 An ornament, decoration (fig. also); किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्द्धकशांभि वल्कलं Ku. 5. 44; प्रशमाभरणं पराक्रमः Ki. 2. 32. (आभरण occurs in the names of works; e. g. सरस्वतीकंठाभरण). --2 The act of nourishing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0247-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आभरण न० आ + भृ--कर्मणि ल्युट् । भूषणे । “किमित्यपा- स्याभरणानि यौवने” कुमा० “वेषाभरणसंशुद्धाः स्पृशेयुः सुसमाहिता” “वाहनानि च सर्वाणि शस्त्राण्याभरणानि च” मनुः “पाण्डवानां सभामध्येऽदुर्य्योऽधन उपागत । तस्मै गाञ्च हिरण्यञ्च सर्वाण्याभरणानि च” विदग्धसु० भावे ल्युट् । २ सम्यक्पोषणे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0753,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आभरणं, क्ली, (आभ्रियतेऽनेन । भृञ भरणे । ल्युट् ।) भूषणं । अलङ्कारः । इत्यमरः ॥ (तच्चतुर्व्विधं, आ- बेध्यं बन्धनीयं, क्षेप्यं, आरोप्यं चेति । तत्र आबेध्यं कुण्डलादि, बन्धनीयं कुसुमादिकं, क्षेप्यं नूपुरादिकं, आरोप्यं हारादि । यदुक्तं, -- “स्याद्भूषणं त्वाभरणं चतुर्धा परिकीर्त्तितं । आबेध्यं बन्धनीयञ्च क्षेप्यमारोप्यमेव तत्” ॥ (यथा मनुः, ७ । २२२ । “वाहनानि च सर्व्वाणि शास्त्राण्याभरणानि च” । यथा कुमारसम्भवे । ५ । ४४ ॥ “किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्द्धकशोभि वल्कलं” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-179-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आभरण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें