🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कोक
koka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भेड़िया (2.5.8) ईहामृग · वृक
चकवा के नाम (2.5.25) चक्र · चक्रवाक · रथांग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोक १ संज्ञा॰ पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ कोकी] चकवा पक्षी । चक्रवाक । सुरखाब । यौ॰— कोकबंधु=सूर्य ।
२. एक पंडित का नाम जो रतिशात्र का आचार्य माना जाता है । इसका पूरा नाम कोकदेव कहा जाता है । यौ॰—पु कोक आगम । कोककला । कोकशास्त्र् ।
३. संगीत का छठा भेद जिसमें नायिका, नायक , रस, रसाभास, अलंकार, उद्दीपन, आलंबन, समय और समाजादि का ज्ञान आवश्यक होता है ।
४. विष्णु ।
५. भोड़िया । यौ॰—कोकमुख । कोकाक्ष ।
६. मेंढक । यौ॰— कोकाट= लोमड़ी ।
७. जंगली खजूर ।
८. कोयल । पिक (को॰) ।
९. छिपकली या गिरगिट (को॰) ।
१०. कामशास्त्र । रति कला । उ॰— तरुनाइयै कोक पढ़ै सुघराई सिखावति है रसिकाई रसै । —घनानंद, पृ॰, २८ ।
कोक २ संज्ञा स्त्री॰ [फा॰] कच्ची सिलाई ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोक m. (onomat.) a wolf, R. iii, 52, 45; v, 26, 9
‘a cuckoo’, see -यातु below
the ruddy goose, MBh. xiii, 1816; VarBṛS. xii, lxxxvi; Gīt.; Sāh.
a frog, L.
a small house-lizard, L.
a kind of noxious parasitical animal, AV. v, 23, 4; viii, 6, 2
the wild date tree, L.
N. of Viṣṇu, L.
of an attendant in Skanda's retinue, MBh. ix, 2562 (?)
of a son of Śoṇa, ŚBr. xiii
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (312,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोकः [कुक्-आदाने अच् Tv.] 1 A wolf; वनयूथपरिभ्रष्टा मृगी कोकैरिवार्दिता Rām. --2 The ruddy goose ( चक्रवाक); कोकानां करुणस्वरेण सदृशी दीर्घा मदभ्यर्थना Gīt. 5. --3 A cuckoo. --4 A frog. --5 N. of Viṣṇu. --6 A wild lizard. --7 A wild date tree. --Comp. --देवः a pigeon. --बंधुः an epithet of the sun. --शास्त्रं an indecent treatise on the art of love.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0425-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोक पुंस्त्री कुक--आदाने अच् । १ चक्रवाके “हंसारवैः कोकरवैश्च” भा० आनु० २६ अ० “विरहविधुरकोकद्वन्द्व- शोकं विभिन्दन्” उद्भटः । २ वृके “वनेयूथपरिभ्रष्टा मृगी कोकै (वृकैः) रिवार्द्दिता” रामा० । ३ भेके च स्त्रियां ङीप् । ४ ज्येष्ठ्याम् (टिकटिकी) ५ खर्ज्जूरी वृक्षे च पु० मेदि० ६ विष्णौ पु० त्रिका०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2261,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोकः, पुं, (कोकते आदत्ते चन्द्रसुधामिति । कुक् आदाने + पचाद्यच् ।) चक्रवाकः । (यथा, गीतगोविन्दे ५ । १७ । “कोकानां करुणस्वनेन सदृशी दीर्घा मदभ्यर्थना” ॥) वृकः । (यथा, रामायणे । ५ । २६ । ९ । “वने यूथपरिभ्रष्टा मृगी कोकैरिवार्द्दिता” ॥) ज्येष्ठी । खर्ज्जूरीवृक्षः । भेकः । इति मेदिनी ॥ विष्णुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-200-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें