🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृक
vṛka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भेड़िया (2.5.8) कोक · ईहामृग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुत्ते की जाति का एक मांसाहारी पशु । भेंड़िया । उ॰—महा महिष बर । बरद वृकहु बहु हनत सहित श्रम ।—प्रेमघन॰, भा॰ १, पृ॰ ६४ ।
२. श्रृगाल । गीदड़ ।
३. कौवा । क्षत्रिय ।
५. चोर । लुटेरा ।
६. वज्र ।
७. अगस्त का पेंड़ ।
८. गंधाबिरोजा ।
९. उलूक । उल्लू । (को॰) ।
१०. सुंगंधित द्रव्यों का मिश्रण (को॰) ।
११. एक राक्षस का नाम ।
१२. जठराग्नि (को॰) ।
१३. हल (को॰) ।
१४. सूर्य (को॰) ।
१५. चंद्रमा (को॰) ।
१६. कृष्ण का एक पुत्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृक m. (prob. ‘the tearer’ connected with √ व्रश्च्, cf. वृक्ण), a wolf, RV. &c. &c. (L. also ‘a dog; a jackal; a crow; an owl; a thief; a Kṣatriya’)
a plough, RV. i, 117, 21; viii, 22, 6
a thunderbolt, Naigh. ii, 20
the moon, Nir. v, 20
the sun, ib. 21
a kind of plant (= बक), L.
the resin of Pinus Longifolia, L.
N. of an Asura, BhP.
of a son of Kṛṣṇa, ib.
of a king, MBh.
of a son of Ruruka (or Bharuka), Hariv.; BhP.
of a son of Pṛthu, BhP.
of a son of Śūra, ib.
of a son of Vatsaka, ib.
(pl.) N. of a people and a country (belonging to Madhya-deśa), MBh.; Pur. (cf. वार्केण्य)
वृक [cf. Gk. λύκος; Lat. lupus; Slav. vlǔkǔ; Lith. vìlkas; Goth. wulfs; Germ. Eng. wolf]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1008,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृकः [Uṇ. 3. 41] 1 A wolf; पापारंभकयोर्मृगीव वृकयोर्भीरुर्गता गोचरं Māl. 5. 24. --2 A hyena. --3 A jackal. --4 A crow. --5 An owl. --6 A robber. --7 A Kṣatriya. --8 Turpentine. --9 A compound perfume, a mixture of various fragrant articles. --10 N. of a demon. --11 N. of a tree (बकवृक्ष). --12 N. of a fire in the stomach. --13 A plough. --14 The moon (Ved.). --Comp. --अरातिः, --अरिः a dog. --उदरः {1} an epithet of Brahman. {2} of Bhīma, the second Pāṇḍava prince; Bg. 1. 15, Ki. 2. 1. --दंशः a dog. --धूपः {1} turpentine. {2} a compound perfume. --धूर्तः a jackal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1005-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृक आदाने भ्वा० आत्म० सक० सेट् । वर्कते अवर्किष्ट ।
वृक पु० वृक--क । १ कुक्कुराकारे हरिणघातके व्याघ्रभेदे । (घोघ) २ काके उणादि० । ३ वकवृक्षे शब्दच० । ४ शृगाले हारा० । ५ क्षत्रिये पुंस्त्री० ६ अनेकद्रवजन्ये धूपे ७ सरस- द्रवे रत्नमा० उदरस्थे ८ वह्निभेदे वृकोदरः । ९ अम्बष्ठायां स्त्री वा गौरा० ङीष् । सर्वत्र जातौ स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4945,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृक, ङ आदाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, वर्कते । वरीवृक्यते । इति दुर्गादासः ॥
वृकः, पुं, (वृणोतीति । वृ + “सृवृभृशुषिमुषिभ्यः कक् ।” उणा० ३ । ४१ । इति कक् ।) कुक्कुर- प्रमाणहरिणघ्नजन्तुशिशेषः । घोँघ इति ख्यातः । हुण्डार इति हिन्दी भाषा । तत्पर्य्यायः । कोकः २ ईहामृगः ३ । इत्यमरः ॥ वत्सादनः ४ विरुक् ५ गोवत्सादी ६ छागभोजी ७ छाग- लान्त्री ८ जनाशनः ९ । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, भागवते । ३ । १० । २३ । “श्वा शृगालो वृको व्याघ्रो मार्ज्जारः शश- शल्लकौ ॥”) काकः । इत्युणादिकोषः ॥ (पोतकः । इत्युणादि- टीकाधृतविश्वः । ३ । ४१ ॥) वकवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ शृगालः । इति हारावली ॥ (यथा, मनुः । ८ । २३५ । “अजाविके तु संरुद्धे वृकैः पाले त्वनायति । यां प्रसह्य वृको हन्यात् पाले तत् किल्विषं भवेत् ॥” “वृकैः शृगालप्रभृतिभिः ।” इति मेघातिथिः ॥) क्षत्त्रियः । अनेकधूपः । सरलद्रवः । इति भरतधृतरभसः ॥ (तस्करः । इति निघण्टुः । ३ । २४ ॥ * ॥ वर्कते शत्रुप्राणानादत्ते इति । वृक आदाने + कः । वज्रः । इति निघण्टुः । २ । २० ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-475-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृक" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें