🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खनक
khanaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खनक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चूहा । मूसा ।
२. सेंध लगानेवाला चोर । खेंधिया चौर
३. जमीन या खान खोदनेवाला आदमी ।
४. वह स्थान जहाँ सोना आदि उत्पन्न होता हो ।
५. भूतत्व- शास्त्र जाननेवाला व्यक्ति ।
खनक २ संज्ञा स्त्री॰ [खन से अनु॰] खानकाने की क्रिया या भाव । खानखानाहट ।
खनक ३ वि॰ जमीन खोदने या खाननेवाला । उ॰— हे खनक, किए जा कूप खानन, तू यहाँ बीच में ही न हार ।—दैनिकी पृ॰, ३० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खनक m. one who digs, digger, excavator, MBh. iii, 640; R.
a miner, L.
a house-breaker, thief, L.
a rat, L.
N. of a friend of Vidura, MBh. i, 5798 f.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (336,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खनक a. [खन्-वुन्] 1 Digging, dividing. --2 A digger, excavator. --कः 1 A miner. --2 A house-breaker. --3 A rat. --4 A mine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0442-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खनक पु० खन--वुन् । १ मूषिके, २ सन्धिचौरे च । ३ भूविदारके (कोडा) त्रि० हेम० “विदुरस्य सुहृत् कश्चित् खतकः कुशलोऽस्म्यहम्” भा० आ० १४७ अ० । ४ स्वर्ण्णाद्युत्- पत्तिस्थाने आकरे मेदि० । “पुरी समन्ताद्विहिता सप- ताका सतोरणा । सचक्रा सहुडा चैव सयन्त्रखनका तथा” भा० व० १५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2465,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खनकः, पुं, (खन् + “शिल्पिनि ष्वुन् ।” ३ । १ । १४५ । इति वुन् स च षित् ।) उन्दुरुः । सन्धितस्करः । सिँदेल चोर इति भाषा । भूमिवित्तज्ञः । स्वर्णाद्युत्पत्तिस्थानज्ञः । इति हेमचन्द्रः ॥ (स्वनामप्रसिद्धो विदुरस्य बन्धुविशेषः । यथा, महाभारते जतुगृहे । १ । १४८ । १ । “विदुरस्य सुहृत् कश्चित् खनकः कुशलो नरः ॥”)
खनकः, त्रि, (खन् + वुन् ।) अवदारकः । खनन- कर्त्ता । इति मेदिनी ॥ (यथा, गोः रामा- यणे । १ । १२ । ६ । “स्थापत्ये चेह स्थाप्यन्तां वृद्धाः परमधार्म्मिकाः । कर्म्मान्तिका लिपिकरा वर्धकाः खनका अपि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-276-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खनक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें