🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:47:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वृक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वृक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वृक

अर्थ: भेड़िया

संस्कृत: वृकः, मूषकः · पर्याय: कोक, ईहामृग

व्युत्पत्ति: वृ + कक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वृक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वृक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावृकःवृकौवृकाः
द्वितीयावृकम्वृकौवृकान्
तृतीयावृकेणवृकाभ्याम्वृकैः
चतुर्थीवृकायवृकाभ्याम्वृकेभ्यः
पञ्चमीवृकात् / वृकाद्वृकाभ्याम्वृकेभ्यः
षष्ठीवृकस्यवृकयोःवृकाणाम्
सप्तमीवृकेवृकयोःवृकेषु
सम्बोधनहे वृकहे वृकौहे वृकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वृक
वृक
vṛka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भेड़िया (2.5.8) कोक · ईहामृग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुत्ते की जाति का एक मांसाहारी पशु । भेंड़िया । उ॰—महा महिष बर । बरद वृकहु बहु हनत सहित श्रम ।—प्रेमघन॰, भा॰ १, पृ॰ ६४ ।
२. श्रृगाल । गीदड़ ।
३. कौवा । क्षत्रिय ।
५. चोर । लुटेरा ।
६. वज्र ।
७. अगस्त का पेंड़ ।
८. गंधाबिरोजा ।
९. उलूक । उल्लू । (को॰) ।
१०. सुंगंधित द्रव्यों का मिश्रण (को॰) ।
११. एक राक्षस का नाम ।
१२. जठराग्नि (को॰) ।
१३. हल (को॰) ।
१४. सूर्य (को॰) ।
१५. चंद्रमा (को॰) ।
१६. कृष्ण का एक पुत्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृक m. (prob. ‘the tearer’ connected with √ व्रश्च्, cf. वृक्ण), a wolf, RV. &c. &c. (L. also ‘a dog; a jackal; a crow; an owl; a thief; a Kṣatriya’)
a plough, RV. i, 117, 21; viii, 22, 6
a thunderbolt, Naigh. ii, 20
the moon, Nir. v, 20
the sun, ib. 21
a kind of plant (= बक), L.
the resin of Pinus Longifolia, L.
N. of an Asura, BhP.
of a son of Kṛṣṇa, ib.
of a king, MBh.
of a son of Ruruka (or Bharuka), Hariv.; BhP.
of a son of Pṛthu, BhP.
of a son of Śūra, ib.
of a son of Vatsaka, ib.
(pl.) N. of a people and a country (belonging to Madhya-deśa), MBh.; Pur. (cf. वार्केण्य)
वृक [cf. Gk. λύκος; Lat. lupus; Slav. vlǔkǔ; Lith. vìlkas; Goth. wulfs; Germ. Eng. wolf]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1008,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृकः [Uṇ. 3. 41] 1 A wolf; पापारंभकयोर्मृगीव वृकयोर्भीरुर्गता गोचरं Māl. 5. 24. --2 A hyena. --3 A jackal. --4 A crow. --5 An owl. --6 A robber. --7 A Kṣatriya. --8 Turpentine. --9 A compound perfume, a mixture of various fragrant articles. --10 N. of a demon. --11 N. of a tree (बकवृक्ष). --12 N. of a fire in the stomach. --13 A plough. --14 The moon (Ved.). --Comp. --अरातिः, --अरिः a dog. --उदरः {1} an epithet of Brahman. {2} of Bhīma, the second Pāṇḍava prince; Bg. 1. 15, Ki. 2. 1. --दंशः a dog. --धूपः {1} turpentine. {2} a compound perfume. --धूर्तः a jackal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1005-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृक आदाने भ्वा० आत्म० सक० सेट् । वर्कते अवर्किष्ट ।
वृक पु० वृक--क । १ कुक्कुराकारे हरिणघातके व्याघ्रभेदे । (घोघ) २ काके उणादि० । ३ वकवृक्षे शब्दच० । ४ शृगाले हारा० । ५ क्षत्रिये पुंस्त्री० ६ अनेकद्रवजन्ये धूपे ७ सरस- द्रवे रत्नमा० उदरस्थे ८ वह्निभेदे वृकोदरः । ९ अम्बष्ठायां स्त्री वा गौरा० ङीष् । सर्वत्र जातौ स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4945,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृक, ङ आदाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, वर्कते । वरीवृक्यते । इति दुर्गादासः ॥
वृकः, पुं, (वृणोतीति । वृ + “सृवृभृशुषिमुषिभ्यः कक् ।” उणा० ३ । ४१ । इति कक् ।) कुक्कुर- प्रमाणहरिणघ्नजन्तुशिशेषः । घोँघ इति ख्यातः । हुण्डार इति हिन्दी भाषा । तत्पर्य्यायः । कोकः २ ईहामृगः ३ । इत्यमरः ॥ वत्सादनः ४ विरुक् ५ गोवत्सादी ६ छागभोजी ७ छाग- लान्त्री ८ जनाशनः ९ । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, भागवते । ३ । १० । २३ । “श्वा शृगालो वृको व्याघ्रो मार्ज्जारः शश- शल्लकौ ॥”) काकः । इत्युणादिकोषः ॥ (पोतकः । इत्युणादि- टीकाधृतविश्वः । ३ । ४१ ॥) वकवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ शृगालः । इति हारावली ॥ (यथा, मनुः । ८ । २३५ । “अजाविके तु संरुद्धे वृकैः पाले त्वनायति । यां प्रसह्य वृको हन्यात् पाले तत् किल्विषं भवेत् ॥” “वृकैः शृगालप्रभृतिभिः ।” इति मेघातिथिः ॥) क्षत्त्रियः । अनेकधूपः । सरलद्रवः । इति भरतधृतरभसः ॥ (तस्करः । इति निघण्टुः । ३ । २४ ॥ * ॥ वर्कते शत्रुप्राणानादत्ते इति । वृक आदाने + कः । वज्रः । इति निघण्टुः । २ । २० ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-475-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृक" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वृकवृक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वृक 📚 ➤ भेड़िया
संस्कृत: वृकः, मूषकः · पर्याय: कोक, ईहामृग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वृक 📚कुत्ते की जाति का एक मांसाहारी पशु । भेंड़िया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वृक
भेड़िया (२.५.८) — कोक, ईहामृग
चूहे के नाम (२.५.१३) — अधोगन्ता, खनक, पुंध्वज, उन्दुर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें