🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:55:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रथांग
rathāṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रथ का कोई भी अंग (2.8.55) अपस्कर
चकवा के नाम (2.5.25) कोक · चक्र · चक्रवाक
पहिया (2.8.56) चक्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रथांग संज्ञा पुं॰ [सं॰ रथाङ्ग]
१. रथ का पहिया । उ॰—पारथ की कानि गनि भीषम भहारथ कीं, मानि जब बिरथ रथांग धरि धाए हैं ।—रत्नाकर, भाग
१. पृ॰ ।
२. चक्र नामक अस्त्र ।
३. चक्रवाक पक्षी । चकवा । उ॰—पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर ।—मानस, २ ।८३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रथाङ्ग n. any part of a ch˚, GṛS.; MBh.
a ch˚-wheel, MaitrS.; Kāv.; Sāh.
a discus (esp. that of Kṛṣṇa or Viṣṇu), MBh.; Hariv.; BhP.
a potter's wheel, MBh.
रथाङ्ग m. the Anas Casarca or ruddy goose (= चक्र-वाक, q.v.), Vikr.; Rājat.
N. of a poet, Sadukt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (866,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रथाङ्ग न० अङ्ग्यते गम्यतेऽनेन अगि करणे घञ् ६ त० । १ चक्रे । रथाङ्गशब्दः वाचकत्वेनास्त्यस्य अच् । २ चक्र- वाके पुंस्त्री० अमरः स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4792,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रथाङ्गं, क्ली, (रथस्याङ्गम् ।) चक्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । ७ । ४१ । “रथो रथाङ्गध्वनिना विजज्ञे विलोलघण्टाक्वणितेन नागः ॥” रथावयवमात्रम् । यथा, महाभारते । १४ । ८२ । १३ । “ध्वजे पताकादण्डेषु रथयन्त्रहयेषु च । अन्येषु च रथाङ्गेषु न शरीरे न सारथौ ॥” सुदर्शनचक्रम् । यथा, माघे । १ । २१ । “रथाङ्गपाणेः पटलेन रोचिषा- मृषित्विषः संवलिता विरेजिरे ॥”)
रथाङ्गः, पुं, चक्रवाकपक्षी । इत्यमरः ॥ (यथा, नैषधे । १९ । ३५ । “विरहतरलजिह्वा बह्वाह्वयन्त्यतिविह्वला- मिह सहचरीं नामग्राहं रथाङ्गविहङ्गमाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-092-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें