🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:15:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रदीप
pradīpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दीपक (2.6.139) दीप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रदीप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दीपक । दीआ । चिराग ।
२. रोशनी । प्रकाश ।
३. वह जिससे प्रकाश हो ।
४. संपूर्ण जाति का एक राग जिसे गाने का समय तीसरा पहर है । किसी किसी के मत से यह दीपक राग का एक पुत्र है । विशेष— ग्रंथादि के अंत में लगने पर इसका अर्थ व्याख्या करने या स्पष्ट करनेवाला और वंश या कुलवाचक शब्दों के साथ लगने पर ज्योतित करनेवाला, रोशन करनेवाला अर्थ देता है । जैसे, काव्यप्रकाशप्रदीप, काव्यप्रदीप, वंशप्रदीप, कुलप्रदीप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚दीप m. a light, lamp, lantern, MBh.; Kāv. &c. (often ifc. ‘the light i.e. the glory or ornament of’ e.g. कुल-प्र्˚, q.v.; also in titles of explanatory works = elucidation, explanation, e.g. महाभाष्य-प्र्˚)
N. of wk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (680,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रदीपः 1 A lamp, light (fig. also); अतैलपूराः सरतप्रदीपाः Ku. 1. 10; [] R. 2. 24; 16. 4; कुलप्रदीपो नृपतिर्दिलीपः R. 6. 74 ‘light or ornament of the family’; 7. 29. --2 That which enlightens or elucidates, elucidation; especially at the end of titles of works; as in महाभाष्यप्रदीपः, काव्यप्रदीपः &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0749-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रदीप पु० प्र + दीप--अच् । दीपे अमरः । दीपशब्दे ३६०५ पृ० दृश्यम् । तत्र हितः अपूपा० छ । प्रदीपीय तद्धिते त्रि० पक्षे यत् । प्रदीप्य तत्रार्थे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4469,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रदीपः, पुं, (प्रकर्षेण दीपयति प्रकाशयति प्रदी- प्यते इति वा । प्र + दीप् + णिच् वा + कः ।) [] दीपः । इत्यमरः । २ । ७ । १६८ ॥ तत्पर्य्यायः । स्नेहादीपकः २ कज्जलध्वजः ३ शिखातरुः ४ गृहमणिः ५ ज्योत्स्नावृक्षः ६ दशेन्धनः ७ दोषातिलकः ८ दोषास्यः ९ नयनोत्सवः १० । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघौ । ५ । ३७ । “रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्य्यं तदेव नैसर्गिकमुन्नतत्वम् । न कारणात् स्वाद्बिभिदे कुमारः प्रवर्त्तितो दीप इव प्रदीपात् ॥”) दीपमाहात्म्यम् । यथा, -- “दीपेन लोकान् जयति दीपस्तेजोमयः स्मृतः । चतुर्व्वर्गप्रदो दीपस्तस्माद्दीपं यजेत् प्रिये ! ॥” सप्तप्रकारा दीपा यथा, -- “घृतप्रदीपः प्रथमस्तिलतैलोद्भवस्ततः । सार्षपः फलनिर्यासजातो वा राजिकोद्भवः ॥ दधिजश्चान्नजश्चैव प्रदीपाः सप्त कीर्त्तिताः ॥” तस्य पञ्चप्रकारा वर्त्तिका यथा, -- “पद्मसूत्रभवा दर्भगर्भसूत्रभवाथवा । सालजा वादरी वापि फलकोषोद्भवाथवा ॥ वर्त्तिका दीपकृत्येषु सदा पञ्चविधाः स्मृताः ॥” दीपपात्राणि यथा, -- “तैजसं दारवं लौहं मार्त्तिक्यं नारिकेलजम् । तृणध्वजोद्भवं वापि दीपपात्रं प्रशस्यते ॥” * ॥ दीपवृक्षे दीपस्थापनं भूमौ तन्निषेधश्च यथा, -- “दीपवृक्षाश्च कर्त्तव्यास्तैजसाद्यैश्च भैरव ! । वृक्षे च दीपो दातव्यो न तु भूमौ कदाचन ॥ सर्व्वंसहा वसुमती सहते न त्विदं द्बयम् । अकार्य्यपादघातञ्च दीपतापन्तथैव च ॥ तस्माद्यथा तु पृथिवी तापं नाप्नोति वै तथा । दीपं दद्यान्महादेव्यै अन्येभ्योऽपि च भैरव ! ॥ कुर्व्वन्तं पृथिवीतापं यो दीपमुत्सृजेन्नरः । स ताम्रतापं नरकमाप्नोत्येव शतं समाः ॥ * ॥ सुवृत्तवर्त्तिः सस्नेहः पात्रेऽभग्ने सुदर्शने । सूच्छ्राये वृक्षकोटौ तु दीपं दद्यात् प्रयत्नतः ॥ लभ्यते यस्य तापस्तु दीपस्य चतुरङ्गुलात् । न स दीप इति ख्यातो ह्योघवह्निस्तु स श्रुतः ॥ नेत्राह्लादकरः सर्व्वभूमितापविवर्ज्जितः । सुशिखः शब्दरहितो निर्धूमो नातिह्रस्वकः ॥ दक्षिणावर्त्तवर्त्तिस्तु प्रदीपः श्रीविवृद्धये । दीपवृक्षस्थिते शुद्धस्नेहेनैव प्रपूरिते ॥ दक्षिणावर्त्तवर्त्त्या तु चारुदीपः प्रदीपकः । उत्तमः प्रोच्यते पुत्त्र ! सर्व्वतुष्टिप्रदायकः ॥ वृक्षेण वर्ज्जितो दीपो मध्यमः परिकीर्त्तितः । विहीनः पात्रतैलाभ्यामधमः परिकीर्त्तितः ॥” इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥ * ॥ कार्त्तिके तद्दानफलं यथा, -- “कार्त्तिके मासि यो दद्यात् प्रदीपं सर्पिरादिना । आकाशे मण्डले वापि स चाक्षयफलं लभेत् ॥” इति कर्म्मलोचनम् ॥ * ॥ अपि च । “समभ्यर्च्च्य हरिं भक्त्या दीपं दत्त्वा दिवानिशम् । तत्र पापविशुद्धात्मा नरो याति दिवं नृप ! ॥ [] कृष्णपक्षे विशेषेण तत्र पञ्च दिनानि तु । पुण्यानि तेषु यद्दत्तमक्षयं सर्व्वकामिकम् ॥ एकादश्यां हरिमुद्दिश्य दीपं प्रज्वाल्य मूषिका । मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य परां गतिमवाप सा ॥ द्वादश्यां तस्करो रात्रिदीपमुद्बोध्य चौर्य्यतः । कारणात् परमं प्राप्तो लोकं विष्णोः सनातनम् ॥ श्वपचोऽपि त्रयोदश्यां दीपान् दत्त्वापरैः कृतान् । वेश्या लीलावती भूत्वा जगाम स्वर्गमक्षयम् ॥ लुब्धकोऽपि चतुर्द्दश्यां पूजयित्वा जनार्द्दनम् । निर्भक्तिः परसंगत्या विष्णुलोकं जगाम सः ॥ गोपः कश्चिदमावास्यां पूजां दृष्ट्वाथ शार्ङ्गिणः । सुदुर्जयस्त्वजापालो राजराजेश्वरोऽभवत् ॥ तस्माद्दीपाः प्रदातव्या रात्रावस्तमिते रवौ । गृहेषु सर्व्वगोष्ठेषु चैत्येष्वायतनेषु च ॥ देवानाञ्चैव रथ्यासु श्मशानेषु सरःसु च ॥” इत्यग्निपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-275-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रदीप" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें