🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दीप
dīpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दीप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दीया । चीराग । जलती हुई बत्ती । यौ॰— दीपकलिका । दीपकिट्ट । दीपकूपी । दीपदान । दीपध्वज । दीपपुष्प । दीपमाला । दीपवृक्ष । दीपशिखा । विशेष— किसी कुल या समुदाय का दीप कहने से उस कुल या समुदाय में श्रेष्ठ का अर्थ सूचित होता है; जैसे, निरखि बदन गरि भूम रजाई । रघुकुल दीपहिं चलेउ लिवाई ।— तुलसी (शब्द॰) ।
२. दस मात्राओं का एक छंद जिसके अंत में तीन लघु फिर एक गुरु और फिर एक लघु होता है । जैसे,— जय जयति जगबंद, मुनि मन कुमुद चंद । त्रैलोक्य अवनीप । दशरथ कुलदीप ।
दीप २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ द्वीप] दे॰ द्वीप । उ॰— रामतिलक सुनि दीप दीप के नृप आए उपहार लिए । सीय सहित आसीन सिंहासन निरखि जोहारत हरष हिए ।— तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ४०३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीप m. a light, lamp, lantern, ĀśvGṛ.; Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (481,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीपः [दीप्-णिच् अच्] A lamplight; नृपदीपो धनस्नेहं प्रजाभ्यः संहरन्नपि । अंतरस्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्यते नैव केनचित् ॥ Pt. 1. 221; न हि दीपौ परस्परस्योपकुरुतः Ś. B.; so ज्ञानदीप &c. --Comp. --अन्विता {1} the day of new moon (अमा). {2} = दीपाली q. v. --आराधनं worshipping an idol by waving a light before it. --आलिः, --ली, --आवली, --उत्सवः {1} a row of lights, nocturnal illumination. {2} particularly, the festival called Diwali held on the night of new moon in आश्विन. --कलिका the flame of a lamp. --किट्टं lamp-black, soot. --कूपी, --खोरी the wick of a lamp. --ध्वजः {1} lamp-black. {2} lamp-stand. --पुष्पः the Campaka tree. --भाजनं a lamp; R. 19. 51. --माला lighting, illumination. --वृक्षः {1} a lampstand. {2} a light. {3} a lantern. {4} the tree called devadāru q. v. --शत्रुः a moth. --शिखा {1} the flame of a lamp. {2} lamp-black. --शृंखला a row of lights, illumination.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0567-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीप, ई ङ य ऋ दीपने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां-आत्मं-अकं-सेट् ।) दीपनमुज्ज्वली- भावः । ई, दीप्तः । ङ य, दीप्यते निशि चन्द्रमाः । ऋ, अदीदिपत् अदिदीपत् । इति दुर्गादासः ॥
दीपः, पुं, (दीप्यते दीपयति वा स्वं परञ्चेति । दीप् दीपि वा + “इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।) वर्त्तिस्थज्वलदग्निशिखा । तत्पर्य्यायः । प्रदीपः २ स्नेहाशः ३ दीपकः ४ कज्जलध्वजः ५ शिखातरुः ६ गृहमणिः ७ [] ज्योत्स्नावृक्षः ८ दशेन्धनः ९ दोषातिलकः १० दोषास्यः ११ नयनोत्सवः १२ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, मनौ । ४ । २२९ । “वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः । तिलप्रदं प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥”) तदर्थं स्नेहादिनियमो यथा, -- “घृतं तैलञ्च दीपार्थे स्नेहान्यन्यानि वर्ज्जयेत् ।” इत्याद्ये वह्निपुराणे आह्गिकतपोनामाध्यायः ॥ अन्यच्च । “पुरश्चरणकृत्यञ्च दीपं शृण्विह भैरव ! । दीपेन लोकान् जयति दीपस्तेजोमयः स्मृतः ॥ चतुर्व्वर्गप्रदो दीपस्तस्माद्दीपैर्यजेत् श्रिये ॥” इत्युपक्रम्य, -- “घृतप्रदीपः प्रथमस्तिलतैलोद्भवस्ततः । सार्षपः फलनिर्यासजातो वा राजिकोद्भवः ॥ दधिजश्चाणुजश्चैव प्रदीपाः सप्त कीर्त्तिताः । पद्मसूत्रभवा दर्भगर्भसूत्रभवाथवा ॥ शणजा वादरी वापि फलकोषोद्भवाथवा । वर्त्तिका दीपकृत्येषु सदा पञ्चविधाः स्मृताः ॥ * ॥ तैजसं दारवं लौहं मार्त्तिक्यं नारिकेलजम् । तृणध्वजोद्भवं वापि दीपपात्रं प्रशस्यते ॥ * ॥ दीपवृक्षाश्च कर्त्तव्यास्तैजसाद्यैश्च भैरव ! । वृक्षेषु दीपो दातव्यो न तु भूमौ कदाचन ॥ सर्व्वंसहा वसुमती सहते न त्विदं द्बयम् । अकार्य्यपादघातञ्च दीपतापं तथैव च ॥ तस्माद्यथा तु पृथिवी तापं नाप्नोति वै तथा । दीपं दद्यान्महादेव्यै अन्येभ्योऽपि च भैरव ! ॥ कुर्व्वन्तं पृथिवीतापं यो दीपमुत्सृजेन्नरः । स ताम्रतापं नरकमाप्नोत्येव शतं समाः ॥ सुवृत्तवर्त्तिसस्नेहपात्रेऽभग्ने सुदर्शने । मृण्मये वृक्षकोटौ तु दीपं दद्यात् प्रयत्नतः ॥ लभ्यते यस्य तापस्तु दीपस्य चतुरङ्गुलात् । न स दीप इति ख्यातो ह्योघवह्निस्तु स स्मृतः ॥ नेत्राह्लादकरः स्वर्च्चिर्दूरतापविवर्ज्जितः । सुशिखः शब्दरहितो निर्धूमो नातिह्रस्वकः ॥ दक्षिणावर्त्तवर्त्तिस्तु प्रदीपः श्रीविवृद्धये । दीपवृक्षस्थिते पात्रे शुद्धस्नहप्रपूरिते ॥ दक्षिणावर्त्तवर्त्त्या तु चारुदीप्तः प्रदीपकः । उत्तमः प्रोच्यते पुत्त्र ! सर्व्वतुष्टिप्रदायकः ॥ वृक्षेण वर्ज्जितो दीपो मध्यमः परिकीर्त्तितः । विहीनः पात्रतैलाभ्यामधमः परिकीर्त्तितः ॥ शाणं वा वादरं वास्त्रं जीर्णं मलिनमेव वा । उपयुक्तन्तु नो दद्यात् वर्त्तिकार्थन्तु साधकः ॥ उपादद्यान्मूलमेव सततं श्रीविवृद्धये ॥ * ॥ कोषजं रोमजं वस्त्रं वर्त्तिकार्थं न चाददेत् । न मिश्रीकृत्य दद्यात्तु दीपं स्नेहान् घृतादिकान् ॥ कृत्वा मिश्रीकृतं स्नेहं तामिस्रं नरकं व्रजेत् । वसामज्जास्थिनिर्यासैः स्नेहैः प्राण्यङ्गसम्भवैः ॥ प्रदीपं नैव कुर्य्यात्तु कृत्वा पङ्के विषीदति । अस्थिपात्रेऽथवा गव्ये दुगन्धाद्युपवासिनि ॥ नैव दीपः प्रदातव्यो विबुधः श्रीविवृद्धये । नैव निर्व्वापयेद्दीपं कदाचिदपि यत्नतः ॥ [] सततं लक्षणोपेतं देवार्थमुपकल्पितम् । न हरेज्ज्ञानतो दीपं तथा लोभादिना नरः ॥ दीपहर्त्ता भवेदन्धः काणो निर्व्वापको भवेत् । उद्दीप्तदीपप्रतिमः काष्ठकाण्डसमुद्भवः ॥ विल्वेध्मोद्भवमेवाथ दीपालाभे निवेदयेत् । उल्मूकं नैव दीपार्थे कदाचिदति चोत्सृजेत् ॥ प्रसन्नार्थन्तु तं दद्यादुपचाराद्बहिःकृतम् । एवं वां कथितो दीपो धूपञ्च शृणुतं सुतौ ॥” इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥ श्राद्धे वस्त्रवर्त्तियुक्तदीपनिषेधो यथा, -- “दीपं वर्जेत् वस्त्रवर्त्त्या प्रत्य
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दीप" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें