🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:00:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दीपन
dīpana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दीपन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ दीपनीय, दीपित, दीप्य]
१. प्रकाशित । प्रज्वलित या प्रकाशित करने का काम । प्रकाश के लिये जलाने का काम ।
२. जठराग्नि को तीव्र करने की क्रिया । भूख को उभारने की क्रिया ।
३. आवेग उत्पन्न करना । उत्तेजना । जैसे, काम का दीपन ।
दीपन २ वि॰ दीपन करनेवाला । जठराग्निवर्धक । अग्निमांद्य दूर करनेवाला ।
दीपन ३ संज्ञा पुं॰
१. तगरमूल । तगर की जड़ या लकड़ी ।
२. मयूरशिखा नाम की बूटी ।
३. कुंकुम । केसर ।
४. पलांडु । प्याज ।
४. कासमर्द । कसौदा ।
६. मंत्र के उन दस संस्कारों में से एक जिनके बिना मंत्र सिद्ध नहीं होता ।
७. रसेश्वर दर्शन के अनुसार पारे का सातवाँ संस्कार । विशेष— इस दर्शन को माननेवाले रस या पारे ही को संसार- परपार— प्राप्ति का कारण और रस—शास्त्र को देहवेधपूर्वक मुक्ति का साधन मानते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीपन mf(ई)n. kindling, inflaming, setting on fire, MBh.; Hariv.; Kālid.
digestive, stimulating (cf. अग्नि- and अनल-), Suśr.
दीपन m. N. of certain digestive plants (= मयूर-शिख, शालिञ्च-शाक or कास-मर्द), L.
an onion, L.
दीपन n. the act of kindling &c., R.; Pañc.; Daś.
promoting digestion, Suśr.
a digestive or tonic, Suśr.
the root of Tabernaemontana Coronaria (cf. दीन), L.
a partic. process to which minerals are subjected, Sarvad.
a partic. procedure with a magic formula, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (481,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीपन a. [दीप् णिच् ल्युट् वा] 1 Kindling, inflaming, &c. --2 Digestive, tonic. --3 Exciting, animating, stimulating; Māl. 9. 46. --नं 1 Kindling, inflaming. --2 A tonic stimulating digestion. --3 Exciting, stimulating. --4 Lighting, illuminating. --5 Promoting digestion. --6 Saffron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीपन त्रि० दीपयति वह्निम् दीप--णिच्--ल्यु । १ तगरमूले रत्नमा० २ कूङ्कुमे त्रिका० । ३ मयूरशिखावृक्षे ४ शालि- ञ्चशाके च पु० शब्दच० ५ कासमर्दे ६ पलाण्डौ च पु० राजनि० । ७ दीघकमात्रे त्रि० । भावे ल्युट् । ८ प्रकाशने न० ९ ग्राह्यमन्त्रसंस्कारभेदे च “मन्त्राणां दश कथ्यन्ते संस्काराः सिद्धिदायिनः । जननं जीवनं पश्चात्ताडनं बोधनं तथा । अथाभिषेको विमलीकरणाप्यायने तथा । तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः । “तारमायारमायोगो मनोर्दीपनमुच्यते” शारदाति० । दीप्यतेऽनया दीपि--करणे ल्युट् ङीप् । दीपनी १० मेथि- कायां ११ पाठायां १२ यवान्याञ्च स्त्री राजनि० । १३ दीप- नसाधने त्रि० स्त्रियां ङीप् । “त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठविनाशिनी । चक्षुष्या दीपनी” “निहन्याद्दीपनं गुल्मपीनसाग्न्यल्पतामपि” । “कटुकोदीपनः पाचनो रोचनः शोधनः” इति च सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3607,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीपनं, क्ली, (दीपयति वह्निमिति । दीप + णिच् + ल्युः ।) तगरमूलम् । इति रत्नमाला ॥ कुङ्कुमम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (मन्त्रसंस्कार- विशेषः । यथा, शारदातिलके । “मन्त्राणां दश कथ्यन्ते संस्कारा सिद्धिदायिनः । जननं जीवनं पश्चात्ताडनं बोधनं तथा ॥ अथाभिषेको विमलीकरणाप्यायने तथा । तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः ॥” “तारमायारमायोगो मनोर्दीपनमुच्यते ॥”)
दीपनः, पुं, (दीप्यते इति । दीप + ल्युः ।) मयूर- शिखा । (दीप + णिच् + ल्युः ।) शालिञ्चशाकः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ कासमर्द्दः । पलाण्डुः । इति राजनिर्घण्टः ॥ दीपयितरि, त्रि ॥ (यथा, ऋतुसंहारे । १ । ३ । “सुवासितं हर्म्यतलं मनोरमं प्रियामुखोच्छासविकल्पितं मघु । सुतन्त्रिगीतं मदनस्य दीपनं शुचौ निशीथेऽनुभवन्ति कामिनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-719-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दीपन" आता है (13)
भ्राजन दीपन । चमकाना । दीप्त करनामालाकद एक प्रकार का कंद । विशेष—वैद्यक में इसे तीक्ष्ण, दीपन, गुल्म और गंडमाल…जांगल तीतरसैंहली एक प्रकार की पीपल । सिंहली पीपल । विशेष—वैद्यक के अनुसार यह कटु, उष्ण,…वाट्यमंड बिना भूसी या छिलके के भुने हूए और दले हुए जोका मांड । विशेष—एक भाग दले…चना चैती फसल का एक प्रधान अन्न जिसका पौधा हाथ ड़ेढ़े हाथ तक ऊँचा होता है ।…बेल मझोले आकार का एक प्रसिद्ध कैटीला वृक्ष जो प्रायः सारे भारत में पाया जा…परवल एक लता जो टट्टियों पर चढाई जाती है और जिसके फलों की तरकारी होती है । व…सारध वह मधु जो मधुमक्खी तरह तरह के फूलों से संग्रह करती है । विशेष—वैध्यक म…धनिया एक छोटा पौधा जिसके सुगंधित फल मसाले के काम में आते हैं । विशेष—यह पौधा…सुक्त प्राचीन काल की एक प्रकार की काँजी जो पानी में घी या तेल, नमक और कंद या…कालानमक एक प्रकार का बनावटी नमक जिसका रंग काला होता है और जो साधारण नमक तथा हड…संमुद्रलवण करकच नाम का लवण जो समुद्र के जल से तैयार किया जाता है । वैद्यक के अनुस…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें