🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:47:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जांगल
jāṃgala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जांगल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ जाङ्गल]
१. तीतर ।
२. मांस ।
३. वह देश जहाँ जल बहुत कम बरसता हो, धूप और गरमी अधिक पड़ती हो, हरे वृक्षों या घास आदि का अभाव हो, करील मदार, बेल और शमी आदि के पेड़ हों और बारहसिंघे तथा हिरन आदि पशु रहते हों ।
४. ऐसे प्रदेश में पाए जानेवाले हिरन और बारहसिंघे आदि जंतु जिनका मांस मधुर, रूखा, हलका, दीपन, रुचिकारक, शीतल और प्रमेह कठमाला तथा श्लीपद आदि रोगों का नाशक कहा गया है ।
जांगल २ वि॰ जंगल संबंधी । जंगली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जाङ्गल mfn. (fr. जङ्ग्˚) arid, sparingly grown with trees and plants (though not unfertile; covered with jungle, W.), Mn. vii, 69; Yājñ. i, 320; Suśr. &c.
found or existing in a jungly district (water, wood, deer), Suśr.
made of arid wood, coming from wild deer, i, iii; Hcat. i, 5, 375
wild, not tame, W.
savage, W.
जाङ्गल m. the francolin partridge, Siṃhās. xxvi, 2
N. of a man, Śatr. x, 138 ff.
pl. N. of a people, MBh. v, 2127; vi, 346 and 364 (cf. कुरु-)
जाङ्गल n. venison, Suśr.
meat, Bālar. iii, 3
for ˚गुल, q.v.
cf. ऋषि-जाङ्गलिकी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (417,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जांगल a. (ली f.) [जंगले भवः जंगलप्रायो वा अण्] 1 Rural, picturesque. --2 Wild. --3 Savage, barbarous. --4 Arid, desert. --लः The francoline partridge. --लं Flesh, flesh of deer &c.; Māl. 5. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0510-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाङ्गल पु० जङ्गले भवः जङ्गलप्रायो वा अण् । १ वनप्राये २ जङ्गलस्थपशुमांसे तत्रत्ये ३ उदके च शब्दार्थचि० । “अल्पोदकतृणो यस्तु प्रवातः प्रचुरातपः । स ज्ञेयो [] जाङ्गलो देशो बहुधान्यादिसंयुतः” कुल्लू० धृतवाक्योक्त- लक्षणे ४ देशभेदे पु० । भावप्र० अन्यथा तल्लक्षणमुक्तं यथा “आकाशशुभ्र उच्चश्च स्वल्पपानीयपादपः । शमी- करीरविल्वार्कपीलुकर्कन्धुसङ्कुलः । हरिणैणर्ष्यपृषत गोकर्णखरसङ्कुलः । सुखादुफलवान् देशो वातलो- जाङ्गलः स्मृतः” । “बहूदकनगोऽनूपः कफमारुतरोगवान् । जाङ्गलो- ऽल्पाङ्गशाखी च पित्तासृङ्मारुतोत्तरः” तद्देशगुणा- स्तत्रोक्ता जाङ्गलानां पशूनां विशेषः तन्मांस गुणाश्च तत्रैवोक्ता यथा “हरिणैणकुरङ्गर्ष्य पृषतन्यङ्कुशंवराः । राजीवोऽपि च मुण्डी चेत्याद्याः जाङ्गलसंज्ञकाः । हरिणस्ताम्रवर्णः स्यादेणः कृष्णः प्रकीर्त्तितः । कुरङ्ग ईषत्ताम्रः स्यादेणतुल्याकृतिर्म- हान् । ऋष्यो नीलाङ्गको लोके सारोह्य इति की- र्त्तितः । पृषतश्चन्द्रविन्दुः स्याद् हरिणात् किञ्चिद- ल्पकः । न्यङ्कुर्बहुविषाणोऽथ शंवरो गवयो महान् । राजीवस्तु मृगो ज्ञेयो राजिभिः परितोवृतः । यो मृगः शृङ्गहीनः स्वात् स मुण्डीति निगद्यते । जाङ्गलाः व्रायशः सर्वे पित्तश्लेष्महराः स्मृताः । किञ्चिद्वातकराश्चापि लघवो बलवर्द्धनाः” । “तत्रेमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः” भा० भी० ९ अ० । ५ कपिञ्जलखगे पु० स्त्री मेदि० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3084-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाङ्गलं, क्ली, (जाङ्गलेषु स्थलजपशुविशेषेषु भवम् । जाङ्गल + अण् ।) मांसम् । इति हेमचन्द्रः ॥
जाङ्गलः, पुं, (जङ्गले भवः । जङ्गल + अण् ।) कपिञ्जलपक्षी । इति मेदिनी । ले, ९५ ॥ निर्व्वारिदेशः । इति शब्दरत्नावली ॥ (अस्य लक्षणं यथा, -- “स्वल्पोदकतृणो यस्तु प्रवातः प्रचुरातपः । स ज्ञेयो जाङ्गलो देशः बहुधान्यादिसंयुतः ॥”) भावप्रकाशमतेऽस्य लक्षणं यथा, -- “आकाशशुभ्र उच्चश्च स्वल्पपानीयपादपः । शमीकरीरविल्वार्कपीलुकर्कन्धुसङ्कुलः ॥ हरिणैणर्क्षपृषतगोकर्णखरसङ्कुलः । सुस्वादुफलवान् देशो वातलो जाङ्गलः स्मृतः ॥” (“खरपरुषविशालाः पर्व्वताः कण्टकीर्णाः दिशि दिशि मृगतृष्णा भूरुहाः शीर्णपर्णाः । अतिखररविरश्मिः पांशुभृत् शुष्कभूमिः सरसरसविहीनः कूपकाम्भःप्रकर्षः ॥ तदनुविरसशस्याद्दारुणो गोमनुष्यः प्रभवति रसमांसं रूक्षभावञ्च सम्यक् । पुनरपि हिमवाहं शालिशस्यं न चेक्षु- र्भवति रुधिरपित्तं कोपमाशु ह्युपैति ॥” इति च हारीते प्रथमस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥) तस्य गुणाः । वातपित्तकारित्वम् । उष्णत्वम् । रूक्षत्वञ्च । तद्देशीयजलगुणः । अनूपदेशात् विपरीतत्वम् । इति राजवल्लभः ॥ रूक्षत्वम् । लवणत्वम् । लघुत्वम् । तनुत्वम् । पथ्यत्वम् । वह्निकफबहुविकारकारित्वञ्च । इति भाव- प्रकाशः ॥ जङ्गलदेशोद्भवश्च ॥
जाङ्गलः, त्रि, स्थलजपशुविशेषः । यथा, -- “हरिणैणकुरङ्गर्ष्यपृषतन्यङ्कुशम्बराः । राजीवोऽपि च मुण्डी चेत्याद्या जाङ्गलसंज्ञकाः ॥ हरिणस्ताम्रवर्णः स्यादेणः कृष्णः प्रकीर्त्तितः । कुरङ्ग ईषत्ताम्रः स्याद्धरिणाकृतिको महान् ॥ ऋष्यो नीलाण्डको लोके स रोरु इति कीर्त्तितः । पृषतश्चन्द्रबिन्दुः स्याद्धरिणात् किञ्चिदल्पकः ॥ न्यङ्कुर्बहुविषाणोऽथ शम्बरो गवयो महान् । राजीवस्तु मृगो ज्ञेयो राजीभिः परितो वृतः ॥ यो मृगः शृङ्गहीनः स्यात् स मुण्डीति निगद्यते ॥” तस्य मांसस्य गुणाः । मधुरत्वम् । रूक्षत्वम् । कषायत्वम् । लघुत्वम् । वल्यत्वम् । बृंहणत्वम् । वृष्यत्वम् । दीपनत्वम् । दोषहरत्वम् । मूकत्व- प्तिन्मिनत्वगद्गदत्वार्द्दितवाधिर्य्यारुचिच्छर्द्दिप्रमेह [] सुखजरोगश्लीपदगलगण्डवायुनाशित्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ शीतत्वम् । मनुष्यहितत्वम् । इति राजवल्लभः ॥ * ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-529-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें