🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:28:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भ्रमर
bhramara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भ्रमर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भौंरा । वि॰ दे॰ भौंरा । यौ॰—भ्रमरगुफा = योगशास्त्र के अनुसार हृदय के अंदर का एक स्थान । उ॰—केवल सकल देह का साखी भ्रमरगुफा अटकाना ।—कबीर (शब्द॰) ।
२. उद्धव का एक नाम । यौ॰—भ्रमरगीत =वह गीत या काव्य जिसमें भ्रमर को संबोधित करते हुए उद्धव के प्रति ब्रज की गोपियों का उपालंभ हो ।
३. दोहे का पहला भेद जिसमें २२ गुरु और ४ लघु वर्ण होते हैं । उ॰—सीता सीतानाथ को गावों आठो जाम । इच्छा पूरी जो करै औ देवै विश्राम ।—(शब्द॰)
४. कुलाल चक्र । चाक (को॰) ।
५. छप्पय का तिरसठवाँ भेद जिसमें ८ गुरु, १३६ लघु, १४४ वर्ण या कुल १५२ मात्राएँ होती हैं ।
६. सिरा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रमर m. (ifc. f(आ). ) a large black bee, a kind of bumble bee, any bee, MBh.; Kāv. &c.
a gallant, libertine, L.
a young man, lad (= बटु), L.
a potter's wheel, L.
a partic. position of the hand, Cat.
N. of a man, MBh.
भ्रमर m. (pl.) of a people, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (769,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रमर [भ्रम्-करन्] 1 A bee, large black bee; मलिनेऽपि रागपूर्णां विकसितवदनामनल्पजलपेपि । त्वयि चपलेऽपि च सरसां भ्रमर कथं वा सरोजिनीं त्यजसि Bv. 1. 100 (where the next meaning is also suggested). --2 A lover, gallant, libertine. --3 A potter's wheel. --4 A young man. --री 1 A bee. --2 Lac. --रं Giddiness, vertigo. --Comp. --अतिथिः the Campaka tree. --अभिलीन a. with bees clung or attached to; R. 3. 8. --अलकः a curl on the forehead. --आनंदः {1} the Bakula tree. {2} the Atimukta creeper. --इष्टः the tree called श्योनाक. --उत्सवा the Mādhavī creeper. --करंडकः a small box containing bees (carried by thieves to extinguish light in a house by letting the bees escape). --कीटः a species of wasp. --प्रियः a kind of Kadamba tree. --बाधा molestation by a bee; Ś. 1. --मंडलं a swarm of bees. --विलसितं {1} the sporting of bees. {2} N. of a metre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0828-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रमर पुंस्त्री० भ्रम--करन् । १ मधुकरे अमरः स्त्रियां जाति- त्वात् ङीष् । २ कामुके मेदि० । ३ भ्रमरच्छल्लीलताभेदे स्त्री राजनि० टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4709,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रमरः, पुं, (भ्रमति प्रतिकुसुममिति ॥ अर्त्ति- कमीत्यादिना । “उणा० ३ । १३२ । इति अरः ।) कीटविशेषः । (यथा, रघुवंशे । ८ । ३८ । “भ्रमरैः कुसुमानुसारिभिः ।”) [] तत्पर्य्यायः । मधुव्रतः २ मधुकरः ३ मधुलिट् ४ मधुपः ५ अली ६ द्विरेफः ७ पुष्पलिट् ८ भृङ्गः ९ षट्पदः १० अलिः ११ । इत्यमरः । २ । ५ । २९ ॥ कलालापः १२ शिलीमुखः १३ पुष्पन्धयः १४ मधु- कृत् १५ द्विपः १६ भसरः १७ चञ्चरीकः १८ सुकाण्डी १९ मधुलोलुपः २० इन्दिन्दिरः २१ मधु- मारकः २२ । इति राजनिर्घण्टः ॥ मधुपरः २३ लम्बः २४ पुष्पकीटः २५ मधुसूदनः २६ भृङ्गराजः २७ मधुलेही २८ रेणुवासः २९ । इति शब्द- रत्नावली ॥ कामुकः । इति मेदिनी । रे, १९१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-557-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भ्रमर" आता है (32)
अलि भौंरा । भ्रमरभंभ भ्रमर । मक्षिकारोलंब भ्रमर । भौंरा । भँवरचंचरीक भ्रमर । भौंरापुष्पंधय भ्रमर । भौंराभसन भ्रमर । भौंराषट्चरण भ्रमर । भौंराद्विरेफ भ्रमर । भौंराशिलीमुख भ्रमर । भौंराइंदिंदिर भ्रमर । भौंरापुष्पनिक्ष भ्रमर । भौंराबंभर भ्रमर । भौंरारेणुवास भ्रमर । भौंरापुष्पलिह् भ्रमर । भौंरामैलंद भ्रमर । भौरामधुकरी भ्रमर । भौराषडंघ्रि भ्रमर । भौंराछपद भ्रमर । भौंराभभर भौरा । भ्रमरभ्रंग पु संज्ञा पुं॰ भृंग । भ्रमरमलिंद भ्रमर । भौंरामुहलय पु संज्ञा पुं॰ मुहाल । भ्रमरमधुचौर पु मधु का चोर । भ्रमररसापुष्प भ्रमर । अलिभृंग सज्ञा पुं॰पद्मबंधु सूर्य जिनके उदय से कमल खिलता हैपुष्पकीट फूल का कीड़ाषट्पद छह् पैरवालानीलभ बादल । मेघमधुनेता मधुमक्खीरसास्वादी रस चखनेवाला । स्वाद लेनेवालामोहार मधुमक्खी की एक जाति जो सबसे बड़ी होती है । सारंग
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें