🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:12:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अलि
ali
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अलिनौ]
१. भौंरा । भ्रमर । उ॰—रे अलि चपल, मोद रस लंपट कतहिं बकत बेकाज ।—सूर॰ १० ।३७४२ ।
२. कोयल ।
३. कौवा ।
४. बिच्छू ।
५. वृश्चिक राशि ।
६. कुत्ता ।
७. मदिरा ।
अलि पु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ आलि, आली] दे॰ अली । उ॰—कुँवर सो कुसल छेम अलि तेहि पल कुलगुरु कहँ पहुँचाई ।-तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ३६२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अलि m. (for अलिन्, fr. अल, q.v.) ‘possessed of a sting’, a (large black) bee, Ragh. &c.
a scorpion, L.
a crow, L.
the Indian cuckoo, L.
spirituous liquor, L.
2. अलि m. (in the Apabhraṃśa dialect) for अरि, enemy (pl. अलयस् for अरयस्), Pat.
also अलवस् is mentioned as a corrupt pronunciation for अरयस्, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (95,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलिः [अल्-इन् Uṇ. 4. 138] 1 A black bee. --2 A scorpion. --3 A crow. --4 The (Indian) cuckoo. --5 The sign of the zodiac called वृश्चिक. --6 Spirituous liquor. --Comp. --कुलं a flight or number of bees; ˚संकुल full of a swarm of bees; अलिकुलसंकुलकुसुमनिराकुलनवदलमालतमाले Gīt. 1.; ˚संकुलः the kubja plant. --जिह्वा, --ह्विका [अलिरिव क्षुद्रा जिह्वा] the uvula, soft. palate. --दूर्वा N. of a plant (मालादूर्वा). --पत्रिका, --पर्णी N. of a tree ( वृश्चिकपत्राख्यवृक्षः). --प्रिय a. pleasing to the bees. --(यः) the red lotus. --(या) the trumpet flower. --माला a flight of bees. --मोदा N. of a plant (गणिकारी). --विरावः, --रुतं song or hum of a bee. --वल्लभः = ˚प्रिय q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0173-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलि पु० अलति दंशे, कूजिते, शब्दिते, वा समर्थो भवति अल--इन् । १ ब्ह्रमरे, “अलमलेरिव गन्धरसावमू” माघः । “श्यामीभूताः कुसुमसमूहेऽलीनाम्” “मङ्क्षूदपाति पटलैर- लीनाम्” इति च माघः “अलिपङ्क्तीरमेकशस्त्वया” कुमा० । २ वृश्चिके, ३ काके, ४ कोकिले, ५ वृश्चिकराशौ च स च द्वादशधा विभक्तराशिचक्रस्याष्टमो भागः विशाखाद्यपादा- मुराघाज्येष्ठारूपः । ६ सुरायां च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0411,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलिः, पुं, स्त्री, (अलति दंशे समर्थो भवति यः, सः, अल + इन् ।) भ्रमरः । (“अलिपङ्क्तिरनेकशस्त्वया, गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता” । इति कुमारसम्भवे । “अनुगतमलिवृन्दैर्गण्डभित्तीर्विहाय” । इति रघुवंशे ।) वृश्चिकः । इत्यमरः ॥ काकः । कोकिलः । इति शब्दरत्नावली ॥ मदिरा । इति मेदिनी ॥ (वृश्चिकराशिः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-120-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अलि" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें