🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:38:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भ्रमर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भ्रमर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भ्रमर

अर्थ: मधुमक्खी, भौंरा

संस्कृत: भ्रमरः · पर्याय: मधुव्रत, मधुकर, मधुलिह्, मधुप, अलिन्

व्युत्पत्ति: भ्रम्+करन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भ्रमर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भ्रमर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भ्रमर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभ्रमरःभ्रमरौभ्रमराः
द्वितीयाभ्रमरम्भ्रमरौभ्रमरान्
तृतीयाभ्रमरेणभ्रमराभ्याम्भ्रमरैः
चतुर्थीभ्रमरायभ्रमराभ्याम्भ्रमरेभ्यः
पञ्चमीभ्रमरात् / भ्रमराद्भ्रमराभ्याम्भ्रमरेभ्यः
षष्ठीभ्रमरस्यभ्रमरयोःभ्रमराणाम्
सप्तमीभ्रमरेभ्रमरयोःभ्रमरेषु
सम्बोधनहे भ्रमरहे भ्रमरौहे भ्रमराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भ्रमर
भ्रमर
bhramara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भ्रमर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भौंरा । वि॰ दे॰ भौंरा । यौ॰—भ्रमरगुफा = योगशास्त्र के अनुसार हृदय के अंदर का एक स्थान । उ॰—केवल सकल देह का साखी भ्रमरगुफा अटकाना ।—कबीर (शब्द॰) ।
२. उद्धव का एक नाम । यौ॰—भ्रमरगीत =वह गीत या काव्य जिसमें भ्रमर को संबोधित करते हुए उद्धव के प्रति ब्रज की गोपियों का उपालंभ हो ।
३. दोहे का पहला भेद जिसमें २२ गुरु और ४ लघु वर्ण होते हैं । उ॰—सीता सीतानाथ को गावों आठो जाम । इच्छा पूरी जो करै औ देवै विश्राम ।—(शब्द॰)
४. कुलाल चक्र । चाक (को॰) ।
५. छप्पय का तिरसठवाँ भेद जिसमें ८ गुरु, १३६ लघु, १४४ वर्ण या कुल १५२ मात्राएँ होती हैं ।
६. सिरा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रमर m. (ifc. f(आ). ) a large black bee, a kind of bumble bee, any bee, MBh.; Kāv. &c.
a gallant, libertine, L.
a young man, lad (= बटु), L.
a potter's wheel, L.
a partic. position of the hand, Cat.
N. of a man, MBh.
भ्रमर m. (pl.) of a people, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (769,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रमर [भ्रम्-करन्] 1 A bee, large black bee; मलिनेऽपि रागपूर्णां विकसितवदनामनल्पजलपेपि । त्वयि चपलेऽपि च सरसां भ्रमर कथं वा सरोजिनीं त्यजसि Bv. 1. 100 (where the next meaning is also suggested). --2 A lover, gallant, libertine. --3 A potter's wheel. --4 A young man. --री 1 A bee. --2 Lac. --रं Giddiness, vertigo. --Comp. --अतिथिः the Campaka tree. --अभिलीन a. with bees clung or attached to; R. 3. 8. --अलकः a curl on the forehead. --आनंदः {1} the Bakula tree. {2} the Atimukta creeper. --इष्टः the tree called श्योनाक. --उत्सवा the Mādhavī creeper. --करंडकः a small box containing bees (carried by thieves to extinguish light in a house by letting the bees escape). --कीटः a species of wasp. --प्रियः a kind of Kadamba tree. --बाधा molestation by a bee; Ś. 1. --मंडलं a swarm of bees. --विलसितं {1} the sporting of bees. {2} N. of a metre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0828-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रमर पुंस्त्री० भ्रम--करन् । १ मधुकरे अमरः स्त्रियां जाति- त्वात् ङीष् । २ कामुके मेदि० । ३ भ्रमरच्छल्लीलताभेदे स्त्री राजनि० टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4709,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रमरः, पुं, (भ्रमति प्रतिकुसुममिति ॥ अर्त्ति- कमीत्यादिना । “उणा० ३ । १३२ । इति अरः ।) कीटविशेषः । (यथा, रघुवंशे । ८ । ३८ । “भ्रमरैः कुसुमानुसारिभिः ।”) [] तत्पर्य्यायः । मधुव्रतः २ मधुकरः ३ मधुलिट् ४ मधुपः ५ अली ६ द्विरेफः ७ पुष्पलिट् ८ भृङ्गः ९ षट्पदः १० अलिः ११ । इत्यमरः । २ । ५ । २९ ॥ कलालापः १२ शिलीमुखः १३ पुष्पन्धयः १४ मधु- कृत् १५ द्विपः १६ भसरः १७ चञ्चरीकः १८ सुकाण्डी १९ मधुलोलुपः २० इन्दिन्दिरः २१ मधु- मारकः २२ । इति राजनिर्घण्टः ॥ मधुपरः २३ लम्बः २४ पुष्पकीटः २५ मधुसूदनः २६ भृङ्गराजः २७ मधुलेही २८ रेणुवासः २९ । इति शब्द- रत्नावली ॥ कामुकः । इति मेदिनी । रे, १९१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-557-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भ्रमर" आता है (32)
अलि भौंरा । भ्रमरभंभ भ्रमर । मक्षिकारोलंब भ्रमर । भौंरा । भँवरचंचरीक भ्रमर । भौंरापुष्पंधय भ्रमर । भौंराभसन भ्रमर । भौंराषट्चरण भ्रमर । भौंराद्विरेफ भ्रमर । भौंराशिलीमुख भ्रमर । भौंराइंदिंदिर भ्रमर । भौंरापुष्पनिक्ष भ्रमर । भौंराबंभर भ्रमर । भौंरारेणुवास भ्रमर । भौंरापुष्पलिह् भ्रमर । भौंरामैलंद भ्रमर । भौरामधुकरी भ्रमर । भौराषडंघ्रि भ्रमर । भौंराछपद भ्रमर । भौंराभभर भौरा । भ्रमरभ्रंग पु संज्ञा पुं॰ भृंग । भ्रमरमलिंद भ्रमर । भौंरामुहलय पु संज्ञा पुं॰ मुहाल । भ्रमरमधुचौर पु मधु का चोर । भ्रमररसापुष्प भ्रमर । अलिभृंग सज्ञा पुं॰पद्मबंधु सूर्य जिनके उदय से कमल खिलता हैपुष्पकीट फूल का कीड़ाषट्पद छह् पैरवालानीलभ बादल । मेघमधुनेता मधुमक्खीरसास्वादी रस चखनेवाला । स्वाद लेनेवालामोहार मधुमक्खी की एक जाति जो सबसे बड़ी होती है । सारंग

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भ्रमरभ्रमर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भ्रमर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भ्रमर 📚 ➤ मधुमक्खी, भौंरा
संस्कृत: भ्रमरः · पर्याय: मधुव्रत, मधुकर, मधुलिह्, मधुप, अलिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भ्रमर 📚भौंरा । वि॰ दे॰ 'भौंरा' । यौ॰—भ्रमरगुफा = योगशास्त्र के अनुसार हृदय के…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भ्रमर
भौंरे के और नाम (२.५.३२) — द्विरेफ, पुष्पलिह्, भृंग, षट्पद, अलि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें