🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:53:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रौद्र
raudra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रौद्र के (1.7.21) उग्र
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र (1.7.18) शृंगार · वीर · करुण · अद्भुत · हास्य · भयानक · बीभत्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रौद्र १ वि॰ [सं॰]
१. रुद्र संबंधी ।
२. अत्यंत उग्र और प्रचंड । भयंकर । डरावना ।
३. क्रोधपू्र्ण या क्रोधसूचक । गजबनाक ।
रौद्र २ संज्ञा पुं॰
१. क्रोध । गुस्सा । रोप ।
२. काव्य के नौ रसों में से एक जिसमें क्रोधसूचक शब्दों और चेष्टाओं का वर्णन होता है ।
३. धूप । घाम ।
४. यमराज ।
५. ग्यारह मात्राओं के छंदों की संज्ञा जो सब मिलाकर १४४ हो सकते हैं ।
६. साठ संवत्सरों में से ५४ वाँ संवत्सर ।
७. एक प्रकार का अस्त्र ।
८. एक केतु जिसकी चोटी नौकीली और ताम्रपर्ण कही गई है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रौद्र or रौद्र, mf(आ or ई)n. (fr. रुद्र) relating or belonging to or coming from Rudra or the Rudras, Rudra-like, violent, impetuous, fierce, wild (अम् ind.), RV. &c. &c.
bringing or betokening misfortune, inauspicious, R.; Var.
रौद्र m. a descendant of Rudra, MBh.
a worshipper of Rudra, W.
(pl., or sg. with गण) a class of evil spirits, Hariv.
(scil. रस) the sentiment of wrath or fury, Sāh.; Pratāp.
N. of Yama, L.
the cold season of the year, winter, L.
a partic. Ketu, VarBṛS.
N. of the 54th year of the Jupiter cycle of 60 years, ib.
(pl.) N. of a people, MBh.
रौद्र m. n. heat, warmth, sunshine, L.
रौद्र mf(ई)n. N. of the Nakṣatra Ārdrā when under Rudra, VarBṛS.
रौद्र n. savageness, fierceness, formidableness, Kathās.; Suśr.
N. of a Liṅga, Cat.
of various Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (891,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रौद्र a. (द्रा-द्री f.) [रुद्र-अण्] 1 ‘Rudra-like’, violent, irascible, wrathful. --2 Fierce, savage, terrible, wild. --3 Addressed to Rudra (as a hymn). --4 Bringing misfortune, calamitous. --द्रः 1 A worshipper of Rudra. --2 Heat, ardour, warmth, passion, wrath. --3 The sentiment of wrath or furiousness; see S. D. 232 or K. P. 4. --4 N. of Yama, --5 Winter. --द्रं 1 Wrath, [] rage. --2 Formidableness, fierceness, savageness. --3 Heat, warmth; solar heat. --Comp. --कर्मन् a. doing dreadful acts. (--n.) a terrible magic rite. --दर्शन a. frightful-looking, terrific.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0919-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रौद्र न० रुद्रो देवतास्य अण् । १ सूर्य्यतापे, २ उग्ररसे च । ३ तद्वति मेदि० ४ भीषणे च त्रि० ५ रसभेदे अमरः । “रौद्रः क्रोधस्थायिभावो रक्तो रुद्राधिदैवतः । आल- म्बनमरिस्तत्र तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् । मुष्टिप्रहारपतन- विकतच्छेदावदारणैश्चैव । संग्रामसम्भ्रमाद्यैरस्योद्वीप्ति- र्भवेत् प्रौढा । भ्रूविभङ्गोष्ठनिर्दंशबाहुस्फोटन- तर्जनाः । आत्मावदानकथनमायुधोत्क्षेपणानि च । अनुभावास्तक्षाक्षेपक्रूरसन्दर्शनादयः । उग्रतावेगरो- माञ्चस्वेदवेपथवो मदः । मोहामर्षादयश्चात्र भावाः स्युर्व्यभिचारिखः” सा० द० । ६५ दुर्शायां ७ रुद्रजटावृक्षे च स्त्री ङीप् मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4816,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रौद्रं, क्ली, (रुद्रस्येदम् । रुद्र + अण् ।) शृङ्गा- राद्यष्टरसान्तर्गतशेषरसः । तत्पर्य्यायः । उग्रम् २ । इत्यमरः ॥ द्वे क्रोधस्याश्रये । रुद्रो देवता यस्य रौद्रम् । यदाह भरतः । “शृङ्गारो विष्णुदेवः स्याद्धासः प्रमथदैवतः । करुणो यमदेवः स्याद्रौद्रो रुद्राधिदैवतः ॥” इति द्वे क्रोधस्याश्रये । उच्यति क्रुधा समवैति उग्रः । उचिर्य समवायने नाम्नीति रक् निपातनाच्चस्य गः । सर्व्वाभिभाविता रौद्रः । यथा, रावण- चरितादि । एषु वीभत्सरौद्रे क्लीवे रूपभेदात् अन्ये पुंसि वीभत्सरौद्रौ चेति पुंलिङ्गपाठ इह युक्तः । इति भरतः ॥ * ॥ अपि च । अथ रौद्रः । “रौद्रः क्रोधस्थायिभावौ रक्तो रुद्राधिदैवतः । आलम्बनं रिपुस्तत्र तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥ [] सुष्टिप्रहारपातनविकृतच्छेदावदारणैश्चैव । संग्रामसंभ्रमाद्यैरस्योद्दीप्तिर्भवेत् प्रौढा ॥ भ्रूविभङ्गौष्ठनिर्दंशबाहुस्फोटनतर्जनाः । आत्मावदानकथनमायुधोत्क्षेपणानि च । अनुभावास्तथा क्षेपक्रूरसन्दर्शनादयः ॥ उग्रतावेगरोमाञ्चस्वेदवेपथवो मदः । मोहाहर्षादयश्चात्र भावाः स्युर्व्यभिचारिणः ॥” यथा, -- “कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरु पातकं मनुजपशुभिर्निर्मर्य्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः । नरकरिपुणा सार्द्धं तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशां वलिम् ॥” अस्य युद्धवीराद्भेदमाह । “रक्तास्यनेत्रता चात्र भेदिनी युद्धवीरतः ॥” इति साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदः ॥
रौद्रः, पुं, (रुद्रस्यायमिति । रुद्र + अण् ।) सूर्य्य- तेजः । तत्पर्य्यायः । घर्म्मः २ । इति मेदिनी । रे, ८० ॥ प्रकाशः ३ द्योतः ४ आतपः ५ । इत्यमरः ॥ तस्य गुणाः । “आतपः कटुको रूक्षः स्वेदमूर्च्छातृषावहः । दाहवैवर्ण्यजननो नेत्ररोगप्रकोपणः ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ सप्तरौद्रा यथा, -- “जठरः पिङ्गलो रौद्रो घोराख्यः कालसंज्ञितः । अग्निनामा हतो रौद्रः सप्त रौद्राः प्रकी- र्त्तिताः ॥” ग्रन्थान्तरे सप्तमो रौद्रः प्राणदाहः ॥ तेषां फलानि यथा, -- “पिङ्गलो रौद्रनामा च कालरूपः प्रजाक्षयम् । स्पर्शने बहुरोगः स्यात् सर्व्वजीवसमुद्भवः ॥ जठरो रौद्रनामा च घोरधूम्रञ्च कारयेत् । व्रणादिपित्तरोगञ्च नानाक्लेशकरो नृणाम् ॥ अग्निर्नाम्ना यदा वर्षे रौद्रो भवति नान्यथा । उत्तापेन क्षितिं शुष्येत् नराणां रोगदो भवेत् । रौद्रनामा महारौद्रो यत्राब्दे च भवेद्ध्रुवम् । चित्तोद्वेगं व्रणं कुर्य्यान्नानारोगसमन्वितम् ॥ घोरनामा महारौद्रो घोरधूम्रञ्च कारयेत् । उत्तापेन सदा दग्धं नानारोगसमन्वितम् ॥ कालनामा महारौव्र उत्तापे पीडनं सदा । नानारोगसमायुक्तं व्रणादिकण्डुकं भवेत् ॥” इति ज्योतिषम् ॥ रसविशेषः । इति मेदिनी । रे, ८० ॥ तद्विवरणं क्लीवलिङ्गरौद्रशब्दे द्रष्टव्यम् । हेमन्त ऋतुः । इति हेमचन्द्रः ॥ यमः । इति धरणिः ॥ (कार्त्ति- केयः । यथा, महाभारते । १ । १३८ । १३ । “आग्नेयः कृत्तिकापुत्त्रो रौद्रो गाङ्गेय इत्यपि । श्रूयते भगवान् देवः सर्व्वदेवमयो गुहः ॥”)
रौद्रः, त्रि, (रुद्र + अण् ।) तीव्रः । (यथा, रुग्वि- निश्चयव्याख्याने विजयरक्षितेन हरिवंशोक्त- ज्वरवर्णनवचनमुक्तम् । “ज्वरस्त्रिपादस्त्रिशिराः षड्भुजो नवलोचनः । भस्मप्रहरणो रौद्रः कालान्तकयमोपमः ॥”) [] भीषणः । इति मेदिनी । रे, ८० ॥ (यथा, महा- भारते । २ । ६४ । ५० । “तस्य ते तद्वचः श्रुत्वा रौद्रं लोमप्रहर्षणम् । प्रचक्रुर्बहुलां पूजां कुत्सन्तो धृतराष्ट्रजम् ॥”) रुद्रसम्बन्धिनि च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-192-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रौद्र" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें