🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:12:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

करुण
karuṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र (1.7.18) शृंगार · वीर · अद्भुत · हास्य · भयानक · बीभत्स · रौद्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
करुण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह मनोविकार या दुःख जो दुसरों के दुःएख के ज्ञान से उत्पन्न होता है और दूसरे के दुःख को दूर करने की प्रेरणा करता है । दया ।
२. वह दुःख जो अपने प्रिय बंधु या इष्ट मित्र आदि के वियोग से उत्पन्न होता है । शोक । विशेष—यह काव्य के नव रसों में से है । इसका आलंबन बंधु या इष्ट मित्र का वियोग, उद्दीपन मृतक का॰ दाह या वियुक्त पुरुष की किसी वस्तु का दर्शन या उसका दर्शन, श्रवण आदि तथा अनुभाव भाग्य की निंदा, ठंढी सांस निकलना, रोना पीटना आदि है । करुण रस के अधिष्ठाता वरुण माने गए हैं ।
३. एक बुद्ध का नाम ।
४. परमेश्वर ।
५. कालिका पुराण के अनुसार एक तीर्थ का नाम ।
६. करना नीबू का पेड़ ।
करुण २ वि॰ करुणायुक्त । दयार्द्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करुण mf(आ)n. (√ 1. कॄ, Uṇ. iii, 53; but in some of its meanings fr. √ 1. कृ), mournful, miserable, lamenting, MBh.; Daś. &c.
compassionate, BhP.
करुण (अस्), m. ‘causing pity or compassion’, one of the Rasas or sentiments of a poem, the pathetic sentiment, Sāh. &c.
Citrus Decumana, L.
a Buddha, L.
N. of an Asura, Hariv.
करुण (अम्), n. an action, holy work, RV. i, 100, 7; AV. xii, 3, 47; TS. i.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (255,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करुण a. [करोति मनः आनुकूल्याय, कृउनन् Tv.] Tender, pathetic, pitiable, exciting pity, mournful; करुणध्वनिः V. 1; Śi. 9. 67; विकलकरुणैरार्यचरितैः U. 1. 28. --णः 1 Pity, compassion, tenderness. --2 Pathetic sentiment, grief, sorrow (as one of the 8 or {9} sentiments); पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः U. 3. 1, 13; 7. 12; विलपन्… करुणार्थग्रथितं प्रियां प्रति R. 8. 70. --3 The supreme being. --4 A Jaina saint. --णं Ved. An action, a holy or sacred rite. --Comp. --मल्ली the Mallikā plant. --विप्रलंभः (in Rhet.) the feeling of love in separation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करुण त्रि० करोति मनः आनुकूल्याय कॄ--उनन् । दयायुक्ते २ रसभेदे पु० तल्लक्ष्माद्युक्तं सा० द० यथा “इष्टनाशादनिष्टाप्तेः करुणाख्यो रसो भवेत् । धीरैः कपोतवर्ण्णोऽयं कथितो यमदैवतः । शोकोऽत्र स्था- यिभावः स्याच्छोच्यमालम्बनं मतम् । तस्य दाहादि- कावस्था भवेदुद्दीपनं पुनः । अनुभावा दैवनिन्दा भूपातक्रन्दितादयः । वैवर्ण्योच्छ्वासनिश्वासस्तम्भप्रलपनानि च । निर्वेदमोहापस्मारव्याधिग्लानिस्मृतिश्रमाः । विषा- दजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः” । शोच्यं विनष्टबन्धुप्रभृति । यथा राघवावलासे । “विपिने क्व जटानिबन्धनं तव चेदं क्व मनोहरंवपुः । अनयोर्घटना विधेः स्फुटं ननु खड्गेन शिरीष- कर्त्तनम्” । अत्र हि रामवनवासजनितशोकार्त्तस्य दश- रथस्य दैवनिन्दा । एवं बन्धुवियोगविभवनाशादावप्युदा- हार्य्यम् । परिपोषस्तु महाभारते स्त्रीपर्वणि द्रष्टव्यः । अस्य करुणविप्रलम्भाद्भेदमाह । शोकस्थायितया भिन्नो वि प्रलम्भादयं रसः । विप्रलम्भे रतिः स्थायी पुनः सम्भोगह- तुकः” ३ परदुः खहरणेच्छायां दयायां स्त्री । “अहो विधे त्वां करुणा रुणद्ध्विनः” नैष० । “प्रायःसद्योभवति करुणा- वृत्तिरार्द्रान्तरात्मा” मेघ० । “करुणाविमुखेन मृत्युना” रघुः । दुःखितेषु दया करुणा साऽस्त्यस्य अर्श० श्वच् विषयत्वेन । ४ करणाविषये दीने त्रि० । “अनिशं निजैरकरुणः करुणम्” माघः । “करुणं दीनं यथा तथेति” मल्लि० । “अनुरोदि- तीव करुणेन पत्रिणां विरुतेन” माघः । “विरुतैः करुण- स्वनैरियम्” कुमा० । (करलहनेवु) ५ वृक्षभेदे पु० त्रिका० । “पिकात् वने शृण्वति मृङ्गहुङ्कुतैर्दशामुदञ्चत्करुणे वियोगिनाम्” नैष० । “करुणस्य फलं म्लेष्मवाताममेदसां पुनः । नाशनं पित्तकोपस्य शमनं परिकीर्त्तितम्” इति त- त्फलगुणाश्च षैद्यकोक्ताः । ६ बुद्धभेदे पु० त्रिका० । ७ परमेश्वरे ८ भूताभयकारके परिव्राञके पु० शब्दचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1700,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करुणः, पुं, (करोति मनः आनुकूल्याय । कृ + “कृ वृदारिभ्य उनन्” । उणां । ३ । ५३ । इति उनन् ।) वृक्षविशेषः । करुणा लेवुर गाछ इति भाषा । तत्फलगुणः । कफवाय्वाममेदोनाशित्वम् । पित्त- प्रकोपकत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ बुद्धभेदः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ शृङ्गाराद्यष्टरसान्तर्गततृतीय- रसः । इत्यमरः । १ । ७ । १७ ॥ तस्य लक्षणादि । “इष्टनाशादनिष्टाप्तेः करुणाख्यो रसो भवेत् । धीरैः कपोतवर्णोऽयं कथितो यमदैवतः ॥ शोकोऽत्र स्थायिभावः स्याच्छोच्यमालम्बनं मतम् । तस्य दाहादिकावस्था भवेदुद्दीपनं पुनः ॥ अनुभावा दैवनिन्दा भूपातक्रन्दितादयः । वैवर्णोच्छ्वासनिश्वासस्तम्भप्रलपनानि च ॥ निर्व्वेदमोहापस्मारव्याधिग्लानिस्मृतिश्रमाः । विषादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥ शोच्यं विनष्टबन्धुप्रभृति । यथा राघवविलासे । विपिने क्व जटानिबन्धनं तव चेदं क्व मनोहरं वपुः । अनयोर्घटना विधेः स्फुटं ननु खड्गेन शिरीषकर्त्तनम् ॥ अत्र रामवनवासजनितशोकार्त्तस्य दशरथस्य दैवनिन्दा । एवं बन्धुवियोगवित्तनाशादावपि उदाहार्य्यम् ॥ परिपोषस्तु महाभारते स्त्रीपर्ब्बणि बोद्धव्यः” । इति साहित्यदर्पणे ३ । १९९ ॥ (सर्व्व- जीवेषु दयावान् । यथा भागवते । ३ । २७ । ८ । “यदृच्छयोपलनब्धे सन्तुष्टो मितभुग् मुनिः । विविक्तशरणः शान्तो मैत्रः करुण आत्मवान्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-034-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "करुण" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें