🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:55:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हास्य
hāsya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हास्य के और नाम (1.7.20) हास
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र (1.7.18) शृंगार · वीर · करुण · अद्भुत · भयानक · बीभत्स · रौद्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हास्य १ वि॰ [सं॰]
१. हँसने योग्य । जिसपर लोग हँसें ।
२. उपहसनीय । उपहास के योग्य ।
३. हँसनेवाला । हँसी पैदा करनेवाला । हास्य उत्पन्न करनेवाला ।
हास्य २ संज्ञा पुं॰
१. हँसने की क्रिया या भाव । हँसी ।
२. नौ स्थायी भावों और रसों में से एक । उ॰—महामुनि भरत कहते हैं कि श्रृंगार रस की अनुकृति हास्य है ।—रस क॰, पृ॰ ४१ ।
३. उपहास । निंदापूर्ण हँसी ।
४. आनंद । खुशी । प्रफुल्लता (को॰) ।
५. ठट्ठा । ठिठोली । दिल्लगी । मजाक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हास्य mfn. to be laughed at, laughable, ridiculous, funny, comical, MBh.; Kāv. &c.
laughing, laughter, mirth (in rhet. one of the 10 Rasas or of the 8 Sthāyi-bhāvas, qq.vv.), Yājñ.; MBh. &c.
jest, fun, amusement, Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1294,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हास्य a. [हस्-ण्यत्] Laughable, ridiculous; R. 2. 43. --स्यं 1 Laughter; Y. 1. 84. --2 Mirth, amusement, sport; Ms. 9. 227. --3 Jest, joke. --4 Derision, ridicule. --स्यः The sentiment of mirth or humour, one of the eight or nine sentiments in poetry; it is thus defined: --विकृताकारवाग्वेषचेष्टादेः कुहकाद्भवेत् । हास्यो हासस्थायिभावः (so must the line be read instead of हासो हास्यस्थायिभा वः) श्वेतः प्रथतदैवतः S. D. 228. --Comp. --आस्पदं a butt (of ridicule), laughing-stock. --पदवी, --मार्गः ridicule, derision; क्रुद्धैर्नीतस्त्रिभुवनजयी हास्यमार्गं दशास्यः Vikr. 18. 107. --रसः the sentiment of mirth or humour; see हास्य above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1170-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हास्य न० हस--ण्यत् । १ हासे हसने अमरः २ अलङ्का- रोक्ते रसभेदे च । “अकम्पं हसितं श्रेष्ठं मीलिताक्ष- मघापहम् । असकृद्धसितं दुष्येत् तत् सोन्मादस्य नैकधा” गारुडे ६६ अ० । “ज्येष्ठानां स्मितहसिते मध्यानां विहसितावहसिते च नीचानामपहसितं तथाऽतिहसितञ्च षड्भेदाः” । “ईष- द्विकासि नयनं स्मितं स्यात् स्पन्दिताधरम् । किञ्चित् लक्ष्यद्विजं तत्र हसितं कथितं बुधैः । मधुरस्यरं विह- सितमास्यशिरःकम्पमवहसितम् । अपहसितं सास्राक्षं विक्षिप्ताङ्गं भवत्यतिहसितम्” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5425,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हास्यं, क्ली, (हस + ण्यत् ।) रसविशेषः । स च कौतुकोद्भवम् । तत्पर्य्यायः । हासः २ हसः ३ । इत्यमरः । १ । १ । १९ ॥ हसनम् ४ घर्घरः ५ हासिका ६ । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ अथ हासः । “विकृताकारवाग्वेशचेष्टादेः कुतुकाद् भवेत् । हास्या हासः स्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः ॥ विकृताकारवाक्चेष्टं यदालोक्य हसेज् जनः । तदत्रालम्बनं प्राहुः तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥ अनुभावोऽक्षिसङ्कोचवदनस्मेरतादिकः ! निद्रालस्यावहित्थाद्या अत्र स्युर्व्यभिचारिणः ॥ ज्येष्ठानां स्मितहसिते मध्यानां विहसिता- वहसिते च । नीचानामपहसितं तथातिहसितञ्च षड्भेदाः ॥ ईषद्विकासि कथनं स्मितं स्यात् स्यन्दिताधरम् । किञ्चिल्लक्ष्यद्विजं तत्र हसितं कथितं बुधैः ॥ मधुरस्वरं विहसितं सांसशिरः कम्पमवहसितम् । अपहसितं सास्राक्षविक्षिप्ताङ्गं भवत्यतिह- सितम् ॥” यथा मम । “गुरोर्गिरः पञ्च दिनान्यधीत्य वेदान्तशास्त्राणि दिनद्वयञ्च । अमी समाघ्राय च तर्कपादान् समागताः कुक्कुटमिश्रपादाः ॥” [] अस्य नाटकमेलकप्रभृतिषु परिपोषो द्रष्टव्यः । अत्र च । “यस्य हासः स चेत् क्वापि साक्षान्नैव निबध्यते । तथाप्येष विभावादिसामर्थ्यादुपलभ्यते ॥ अभेदेन विभावादि सावारण्यात् प्रतीयते । सामाजिकैस्तती हास्यरसोऽयमनुभूयते ॥” एवमन्येष्वपि रसेषु द्रष्टव्यम् । इति साहित्य- दर्पणे ३ परिच्छेदः ॥ * ॥ तस्य शुभाशुभलक्षणं यथा, -- “अकम्पं हसितं श्रेष्ठं मीलिताक्षमघापहम् । असकृद्धसितं दुष्येत् तत् सोन्मादस्य नैकधा ॥” इति गारुडे । ६५ । ३५ अध्यायः ॥ (हासयोग्ये, त्रि । यथा रघुः । २ । ४३ । संरुद्धचेष्टस्य मृगेन्द्र ! कामं हास्यं वचस्तद्यदहं विवक्षुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-533-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हास्य" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें