🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:21:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बीभत्स
bībhatsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बीभत्स (1.7.20) विकृत
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र (1.7.18) शृंगार · वीर · करुण · अद्भुत · हास्य · भयानक · रौद्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बीभत्स १ वि॰ [सं॰]
१. जिसे देखकर घृणा हो । घृणित ।
२. क्रूर ।
३. पापी ।
बीभत्स २ सज्ञा पुं॰
१. काव्य के नौ रसों के अंतर्गत सातवाँ रस । विशोष— इसमें रक्त, मांस आदि ऐसी बातों का वर्णन होता है जिनसे अरुचि ओर घृणा तथा इद्रियों में संकोच उत्पन्न होता है । इसका वर्ण नील और देवता महाकाल माने गए है । जुगुप्सा इसका स्थायी भाव है, पीब, मेद, मज्जा, रक्त, मांस या उनकी दुर्गंधि आदि विभाग हैं, कप, रोमांच, आलस्य, संकोच आदि अनुभाव हैं और मोह, मरण, आवेग, व्याधि आदि व्यभिचारी भाव हैं । उ॰—यथा पढ़त मत्र अरु यंत्र अत्र लीलत इमि जुग्गिनि । मनहुँ गिलत मद मत्त गरुड़ तिय अरुण उरुग्गिनि । हरबरात हरषात प्रथम परसत पल पंगत । जँह प्रताप जिति जंग रंग अंग अंग उमंगत । जहँ पद्माकर उपपत्ति अति रन रकतन नद्दिय बहत । चख चकित चित्त चरबीन चुभि चकचकाइ चंडी रहत ।—पद्माकर ।
२. अर्जुन का नाम (को॰) ।
३. घृणोत्पादक वस्तु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बीभत्स mf(आ)n. (fr. Desid. of √ बाध्) loathsome, disgusting, revolting, hideous, ŚāṅkhBr.; ŚrS.; MBh. &c.
loathing, detesting, L.
envious, cruel, wicked, L.
changed or estranged in mind, L.
बीभत्स m. disgust, abhorrence
(with रस) the sentiment of disgust (one of the 8 Rasas q.v.), Daśar.; Sāh.
N. of Arjuna, L.
बीभत्स n. anything loathsome or hideous, a h˚ sight, Mālatīm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (733,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बीभत्स a. [बध् स्वार्थे सन्] 1 Disgusting, loathsome, nauseous, hideous, revolting; हंत बीभत्समेवाग्रे वर्तते Māl. 5 ‘Oh! it is indeed a loathsome sight’. --2 Envious, malignant, mischievous. --3 Savage, cruel, ferocious. --4 Estranged in mind. --5 Loathing, detesting. --6 Sinful, wicked. --त्सः 1 Disgust, abhorrence, detestation. --2 The disgusting sentiment, one of the 8 or {9} rasas in poetry; जुगुप्सास्थायिभावस्तु बीभत्सः कथ्यते रसः S. D. 236 (e. g. Māl. 5. 16.). --3 N. of Arjuna.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0798-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बीभत्स त्रि० बन--निन्दायां स्वार्थे सन् कर्मणि घञ् । १ पापि- नि २ जुगुप्सिते, ३ वृणाविषये च ४ तद्धेतौ त्रि० मेदि० । ५ नाट्यादौ प्रसिद्धे जुगुप्सास्थायिभावके रसभेदे, पु० अमरः तद्रसविषये ६ बिकृतमांसादौ त्रि० । “शृङ्गारहास्यकरुण- रौद्रवीरभयानकाः । बीभत्सोऽद्भुत इत्यष्टौ रसाः शान्त- स्तथा मतः” रसानुद्दिश्य सा० द० लक्षितो यथा “जुपुप्सा- स्थायिभावस्तु बोभत्सः--कथ्यते रसः । नीववर्णो महा- कान्तटैवतोऽयमुदाहृतः । दर्गन्धमांसपिशितमेदांस्यालम्बनं मतम् । तत्रैव कृमिपाताद्यमुद्दीपनमुदाहृतम् । निष्ठाव- नास्यवन्त्रनेन्त्रसङ्कोचनादयः । अनुभावास्तत्र मतास्तथा स्युर्व्यमिचारिणः । मोहापस्मरादिरोग । व्याधिश्च मर- णादयः” तन्निरुक्तिः । ७ अर्जुने पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4578,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बीभत्सः, पुं, (बीभत्स्यतेऽनेन । वध + सन् + करणे घञ् ।) अर्ज्जुनः । इति मेदिनी । से, २९ ॥
बीभत्सः, त्रि, (बीभत्सा घृणास्त्यत्र । अर्श- आद्यच् ।) क्रूरः ॥ (यथा महाभारते । १ । १ । २१० । “यदाश्रौषं द्रोणपुत्त्रादिभिस्तै- र्हतान् पाञ्चालान् द्रौपदेयांश्च सुप्तान् । कृतं बीभत्समयशस्यञ्च कर्म्म तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ! ॥”) घृणात्मा ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १६ । १८ । “तथापि प्रणता भार्य्या तममन्यत दैवतम् । तं तथाप्यतिबीभत्सं सर्व्वश्रेष्ठममन्यत ॥”) विकृतिः । इति मेदिनी । से, २९ ॥ (यथा, -- “दुष्टेर्दोषैः पृथक्सर्व्वैर्बीभत्सालोकनादिभिः ।” इति माधवकरकृतरुग्विनिश्चये छर्द्द्यधिकारे ॥ बीभत्सालोकनं विकृतिदर्शनमिति तट्टीकायां विजयरक्षितेनोक्तम् ॥) पापी । इत्यजयः ॥ शृङ्गाराद्यष्टरसान्तर्गतषष्ठरसः । तत्पर्य्यायः । विकृतम् २ । इत्यमरः ॥ तस्य लक्षणादि यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । २६३ । “जुगुप्सा स्थायिभावस्तु बीभत्सः कथ्यते रसः । नीलवर्णो महाकालदैवतोऽयमुदाहृतः ॥ दुर्गन्धमांसपिशितमेदांस्यालम्बनं मतम् । तत्रैव कृमिपाताद्यमुद्दीपनमुदाहृतम् ॥ निष्ठीवनास्यबलननेत्रसङ्कोचनादयः । अनुभावास्तत्र मतास्तथास्युर्व्यभिचारिणः ॥ मोहोऽपस्मार आवेगो व्याधिश्च मरणादयः ॥” अस्य रसस्योदाहरणं यथा तत्रेव । “उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोथ- भ्रूयांसि मांसा न्यंसस्फिक् पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । अन्तःपर्यस्तनेत्रः प्रकटीतदशनः प्रेतरङ्कः कराङ्का दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्र- मत्ति ॥”) [] वैकृतञ्च । यथा । अतिशीलितपारुष्यमभि- शिक्षितवैकृतमित्यभिनन्दः । द्वयमिदं रसे क्लीवम् । तदालम्बने तु मांसशोणितादौ त्रिषु । इति तट्टीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-430-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बीभत्स" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें