🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:22:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विकृत
vikṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बीभत्स (1.7.20) बीभत्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विकृत १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें किसी प्रकार का विकार आ गया हो । बिगड़ा हुआ ।
२. जो भद्दा या कुरूप हो गया हो । उ॰—पुरुष के शुक्र और स्त्री के आर्तव में कैसा दोष हो जाने से संतान नहीं होती अथवा विकृत संतान होती है ।—जगन्नाथ शर्मा (शब्द॰) ।
३. असाधारण । अस्वाभाविक । अप्राकृतिक ।
४. असंस्कृत (को॰) ।
५. अपूर्ण । अधूरा । अंगहीन । छित्र भिन्न ।
६. विद्रोही । अराजक ।
७. रोगी । बीमार ।
८. आवेश- ग्रस्त । भावाविष्ट (को॰) ।
९. बीभत्स । घृणास्पद (को॰) ।
१०. पराङ् मुख । विरक्त (को॰) ।
११. विच्छिन्न (को॰) । यौ॰—विकृतदर्शन=जिसका रूप बदल गया हो या विकारयुक्त हो । विकृतद्दष्टि । विकृतरक्त=लाल रँगा हुआ या लाल धब्बोंवाला । विकृतवदन=भद्दी आकृतिवाला । बदशकल । विकृतवेषी=वस्त्रादि को असंस्कृत रूप से पहननेवाला । विकृतस्वर ।
विकृत स्वर संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह स्वर जो अपने नियत स्थान से हटकर दूसरी श्रुतियों पर जाकर ठहरता है । विशेष—संगीत शास्त्र में १२ विकृत स्वर माने गए हैं—(१) च्युत षड़ज, (२) अच्युत षडज, (३) विकृत षड़ज, (४) साधारण गांधार, (५) अंतर गांधार, (६) च्युत मध्यम, (७) अच्युत मध्यम, (८) त्रिश्रुति मध्यम, (९) कैशिक पंचम, (१०) विकृत धैवत, (११) कैशिक निषाद और (१२) काकली निषाद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-कृत mfn. transformed, altered, changed &c.
(esp.) deformed, disfigured, mutilated, maimed, unnatural, strange, extraordinary, Mn.; MBh. &c.
unaccomplished, incomplete, RV. ii, 33, 6
ugly (as a face), MBh.
estranged, rebellious, disloyal, hostile, ib.
decorated, embellished, set with (comp.), ib.
(with वध m.) capital punishment with mutilation, Mn. ix, 291
sick, diseased, L.
वि-कृत m. the 24th year in Jupiter's cycle of 60 years, VarBṛS.
N. of a Prajā-pati, R. (v.l. वि-क्रीत and वि-क्रान्त)
of a demon (the son of Pari-varta), MārkP.
वि-कृत n. change, alteration, Vop.
disgust, aversion, W.
misshaped offspring, abortion, Mn. ix, 247
untimely silence caused by embarrassment, Sāh. (v.l. वि-हृत)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (954,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विकृत p. p. 1 Changed, altered, modified. --2 Sick, diseased. --3 Mutilated, deformed, disfigured. --4 Incomplete, imperfect. --5 Affected by passion or emotion. --6 Averse from, disgusted with. --7 Loathsome. --8 Strange, extraordinary. --9 Unnatural. --10 Perverted, spoiled; see विकृ above. --तं 1 Change, modification. --2 Change for the worse, sickness. --3 Aversion, disgust.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0966-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकृत त्रि० वि + कृ--क्त । १ वीमत्से २ मलिनीकृते, ३ रोगयुक्ते ४ विकारयुते । “ह्रोमानेर्व्यादिमिर्यत्र वोच्यते स्वं विवक्षितम । व्यज्यते चेष्टयैवेदं विकृतं तद्विदुर्नुधाः” उज्वलमण्युक्ते ५ भाव- भेदे न० प्रभवादिषु ६ चतुर्विंशवर्षे पु० प्रभवादिशब्दे ४४७४ पृ० तदानयनं दृश्यम् । “सर्वाः प्रजाः प्रपीड्यन्ते व्याधिः शोकश्च जायते । शिरोवक्षोऽक्षिरोगास पा- पाद्धि विकृते जनाः” ज्यो० त० । नुरुवर्षशब्दे २६२२ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4891,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकृतं, त्रि, (वि + कृ + क्तः ।) वीभत्सम् । रोगि- तम् । असंस्कृतम् । इति मेदिनी । ते, १५८ ॥ (अङ्गविहीनम् । यथा, मनुः । ९ । २४७ । “बालाश्च न प्रमीयन्ते विकृतं न च जायते ॥” अप्रकृतिस्थः । यथा, महाभारते । ३ । १११ । १८ । “अथर्य्यशृङ्गं विकृतं समीक्ष्य पुनः पुनः पीड्य च कायमस्य । अवेक्ष्यमाणा शनकैर्जगाम कृत्वाग्निहोत्रस्य तदापदेशम् ॥” * ॥ मायावी । यथा, रघुः । १२ । ३९ । “लक्ष्मणः प्रथमं श्रुत्वा कोकिलामञ्जुवादिनीम् । शिवाघोरस्वनां पश्चात् बुबुधे विकृतेति ताम् ॥”)
विकृतं, क्ली, विकारः । तस्य लक्षणम् । यथा, -- “ह्रीमानेर्षादिभिर्यत्र नोच्यते स्वं विवक्षितम् । व्यज्यते चेष्टयैवेदं विकृतं तद्विदुर्बुधाः ॥” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ प्रभवादिषष्टिसंवत्सरान्तर्गतचतुर्व्विंशवर्षम् । यथा, भविष्यपुराणे । भैरव उवाच । “सर्व्वाः प्रजाः प्रपीड्यन्ते व्याधिः शोकश्च जायते । शिरोवक्षोऽक्षिरोगाश्च पापाद्धि विकृते जनाः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ (नायिकालङ्कारविशेषः । यथा, साहित्य- दर्पणे । ३ । १४६ । “वक्तव्यकालेऽप्यवचो व्रीडया विकृतं मतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-373-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विकृत" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें