🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:29:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अद्भुत
adbhuta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र (1.7.18) शृंगार · वीर · करुण · हास्य · भयानक · बीभत्स · रौद्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अद्भुत पु वि॰ [हिं॰] दे॰ अद्भुत । उ॰—अद्भुत सलिल सुनत गुनकारी । आस पिआस मनोमल हारी ।—मानस १ ।४३ ।
अद्भुत १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा अदभुतना अदभुतत्व] आशचर्यजनक । विस्मयकारक । विलक्षण । विचित्र । अनोखा । अजीब । अपुर्व । अलौकिक ।
अद्भुत २ संज्ञा पुं॰
१. आशचर्य । विस्मय (को॰) ।
२. विस्मयपुर्ण घटना, पदार्थ या वस्तु (को॰) ।
३. किसी ऊँचाई की माप के ५ समभागों में से एक, जिसमें ऊँचाई चौड़ाई की अपेक्षा दुनी होती है (को॰) ।
४. काव्य के नौ रसों में से एक । विशेष—इसमें अनिवार्यत: विस्मय की परिपुष्टता दिखलाई जाती है । इसका वर्ण पीत, देवता ब्रह्मा, आलंबन असंभावित वस्तु, उद्दीपन उसके गुणों की महिमा तथा अनुभाव संभ्रमादिंक है ।
५. केशव के अनुसार रुपक के तीन भेदों में एक । विशेष—इसमें किसी वस्तु का अलौकिक रुप से एक रस होना दिखनाया जाता है । जैसे—सोभा सरवर माहिं फल्पोई सखि, राजैं राजहंसिनी समीप सुखदानिऐ । केसोदस आस पास सौरभ के लो । धने, ध्राननि के देव और भ्रक्त बखानिऐ । होति ज्योति दिन दुनी किसी में सहज गुनी, सुरज सुहृद चारु चंद मन मानिऐ । राति को सदन छुइ सके न मदन ऐसी कोमलबदन जग जानकी को जानिऐ ।—केशव ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ १८४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद्-भुत mfn. extraordinary
see s.v.
अद्भुत mfn. [once अद्भुत, RV. i, 120, 4] (see 1. अत्), supernatural, wonderful, marvellous
अद्भुत (अस्), m. the marvellous (in style)
surprise
N. of the Indra of the ninth Manvantara
अद्भुत (अम्), n. a marvel, a wonder, a prodigy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (12,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद्भुत a. [Uṇ. 5. 1 अदि भुवो डुतच्; according to Nir. न भूतं ‘the like of which did not take place before.] 1 Wonderful, marvellous; ˚कर्मन् of wonderful deeds; ˚गंध having wonderful smell; ˚दर्शन, ˚रूप; prodigious, extraordinary, transcendental, supernatural. --2 Ved. Unobserved, invisible (opp. दृश्य). --तं 1 A wonder; a wonderful thing or occurrence, a prodigy, miracle; देव अद्भुतं खलु संवृत्तं Ś. 5 a wonderful or unexpected occurrence; अकालिकमनध्यायं विद्यात्सर्वाद्भुतेषु च [] Ms. 4. 118. --2 Surprise, astonishment, wonder (m.) also; ˚उद्भ्रांतदेवासुराणि विक्रांतचरितानि U. 6 lost in wonder. --तः 1 One of the 8 or {9} Rasas, the marvellous sentiment; जगति जनितात्यद्भुतरसः U. 3. 44. --2 N. of the Indra of the 9th Manvantara. --Comp. --एनस् a. Ved. in whom no sin is visible. --धर्मः a system of prodigies. --ब्राह्मणं N. of a portion of a Brāhmaṇa belonging to the Sāmaveda. --संकाश a. resembling a marvel; so ˚उपम. --सारः the wonderful resin (of the खदिर or Catechu plant); Mimosa Catechu. --स्वन a. having a wonderful sound. --(नः) N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0042-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अद्भुत न० अततीत्यत् अव्ययमाकस्मिकार्थे तथा भाति भा--डु तच् । आकस्मिके उल्कापातादौ, आलङ्कारिकप्रसिद्धे नव- रसान्तर्गतविस्मयस्थायिभावके रसभेदे यथोक्तम् “अद्भुतो विस्मयस्थायिभावो गन्धर्व्वदैवतः ॥ पीतवर्णो वस्तु लोकातिगमालम्बनं मतम् । गुणानां तस्य महिमा भवेदुद्दीपनं पुनः ॥ स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चगद्गदस्वरस- म्भ्रमाः । तथा नेत्रविकासाद्या अनुभावाः प्रकीर्त्तिताः ॥ वितर्कावेगसम्भ्रान्तिहर्षाद्या व्यभिचारिणः इति” । यथा “दोर्द्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्द्दण्डावभङ्गोद्यतष्टङ्कारध्वनिरा- र्य्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः । द्राक्पर्य्यस्तकपालसंपुट- मिलद्ब्रह्माण्डभाण्डोदरभ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथ- महो? नाद्यापि विश्राम्यति” इति ॥ तद्वति त्रि० । “कम्पाद्यद्भुतसप्ताहे इति” ज्योति० । अद्भुतस्वरूपविभा- गादि “प्रकृतिविरुद्धमद्भुतवचनन् प्रकृतिविरुद्धमद्भुतमापदः प्राक् प्रबोधाय देवाः सृजन्तीति” ज्योतिषतत्त्वे आथर्वण वाक्ये । “आपज्ज्ञानाय भूम्यादीनां पूर्व्वं स्वभावप्रच्यावः देवकर्त्तृकोऽद्भुत” इति रघु० । तेषां त्रैविध्यादि अग्न्युत्पात शब्दे उक्तम् । “उदयति स्म तदद्भुतमालिभिरिति” नैष० । “तममद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणमिति” भाग० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0117,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अद्भुतं, क्ली, अपूर्व्वं । तत्पर्य्यायः । विस्मयः २ आश्चर्य्यं ३ चित्रं ४ । तद्विशिष्टे वाच्यलिङ्गं । इत्यमरः ॥
अद्भुतं, त्रि, (अततीति अत् + क्विप् आकस्मिकार्थ- मव्ययं तथा भाति-भा + डुतच् ।) आश्चर्य्यं । तत्पर्य्यायः । इङ्गं २ । इति जटाधरः ॥ * ॥ अथा- द्भुतं । अद्भुतसागरे आथर्व्वणाद्भुतवचनं । प्रकृति- विरुद्धमद्भुतमापदः प्राक् प्रबोधाय देवाः सृज- न्तीति । तेन आपज्ज्ञानाय भूम्यादीनां पूर्व्वं स्वभावप्रच्यवोदेवकर्तृकोऽद्भुत इति ॥ एवञ्च बुधो- दयपर्ब्बग्रहणादीनां गणितागतत्वेन प्रकृतानामपि यदुत्पातत्वं तद्भाक्तं । तत्कारणञ्च गर्गसंहितावार्हस्पत्ययोः ॥ “अतिलोभादसत्याद्वा नास्तिक्याद्वाप्यधर्म्मतः । [] नरापचारान्नियतमुपसर्गः प्रवर्त्तते ॥ ततोऽपचारान्नियतमपवर्ज्जन्ति देवताः । ताः सृजन्त्यद्भुतां स्तांस्तु दिव्यनाभसभूमिजान् ॥ त एव त्रिविधा लोके उत्पाता देवनिर्म्मिताः । विचरन्ति विनाशाय रूपैः सम्बोधयन्ति च” ॥ तांश्च परं न दर्शयेदित्याह विष्णुः ॥ नोत्पातं दर्शयेदिति ॥ * ॥ तत्र वेलानक्षत्रमण्डलनिरूपणं । यथा दीपिकायां ॥ “प्राक्द्वित्रिचतुर्भागेषु द्युनिशोरद्भुतेषु सर्व्वेषु । अनिलाग्निशक्रवरुणा मण्डलपतयः शुभाशुभैश्च ॥ बेलामण्डलं ॥ * ॥ “अर्य्यम्नादिचतुष्कचन्द्रतुरगादित्येषु वायुर्भवेत् । देवेज्याजविशाखयाम्ययुगले पित्रद्वये चानलः ॥ विश्वादित्रयधातृमैत्रयुगलेष्विन्द्रो भवेन्मण्डलः । सर्पोपान्त्यमृगान्त्यमूलयुगलेशानेष्वपामीश्वरः ॥ पवनदहनौ नेष्टौ योगस्तयोरतिदुष्करः । सुरपवरुणौ शस्तौ योगस्तयोरतिशोभनः ॥ सवरुणमरुन्मिश्रः शक्रस्तथाग्निसमायुतः । फलविरहितः सेन्द्रो वायुस्तथाग्नियुतोऽम्बु पः ॥ यन्मण्डलेऽद्भुतं जातं शान्तिस्तद्देवताश्रया । तथा शान्तिद्वयं कार्य्यं मण्डलद्वयजाद्भुते” ॥ * ॥ विष्णुधर्म्मोत्तरे । “ग्रहर्क्षवैकृतं दिव्यं आन्तरीक्षं निबोध मे । उल्कापातो दिशां दाहः परिवेशस्तथैव च ॥ गन्धर्व्वनगरञ्चैव वृष्टिश्च विकृता तथा । एवमादीनि लोकेऽस्मिन् नाभसानि विनिर्द्दिशेत् ॥ चरस्थिरभवं भौमं भूकम्पमपि भूमिजं । जलाशयानां वैकृत्यं भौमं तदपि कीर्त्तितं ॥ भौमञ्चाल्पफलं ज्ञेयं चिरेण परिपच्यते । नाभसं मध्यफलदं मध्यकालफलप्रदं ॥ दिव्यं तीव्रफलं ज्ञेयं शीघ्रकारि तथैव च ॥ * ॥ शीतोष्णता विपर्य्यासऋतूनां रिपुजं भयं ॥ पुष्पे फले च विकृते राज्ञो मृत्युं तथादिशेत् । अकालप्रभवा नार्य्यः कालातीताः प्रजास्तथा ॥ विकृताः प्रसवाश्चैव युग्मप्रसवनं तथा । हीनाङ्गा अधिकाङ्गाश्च जायन्ते यदि वा त्रयः ॥ पशवः पक्षिणश्चैव तथैव च सरीसृपाः । विनाशं तस्य देहस्य कुलस्य च विनिर्दिशेत् ॥ * ॥ प्रदोषे कुक्कुटारावो हेमन्ते चापि कोकिलाः । अर्कोदयेऽर्काभिमुखश्वारावो नृभयं दिशेत् ॥ उलूको वसते यत्र निपतेद्वा तथा गृहे । ज्ञेयो गृहपतेर्मृत्युर्धननाशस्तथैव च ॥ गृध्रः कङ्कः कपोतश्च उलूकः श्येन एब च । चिल्लश्च चर्म्मचिल्लश्च भासः पाण्डर एव च ॥ गृहे यस्य पतन्त्येते गेहं तस्य विपद्यते । पक्षान्मासात्तथा वर्षान्मृत्युः स्याद्गृहमेधिनः ॥ पत्न्याः पुत्त्रस्य वा मृत्युर्द्रव्यञ्चापि विनश्यति । ब्राह्मणाय गृहं दत्त्वा दत्त्वा तन्मूल्यमेव वा ॥ गृह्णीयाद्यदि रोचेत शान्तिञ्चेमां प्रयोजयेत् । मांसास्थीनि समादाय श्मशानाद्गृध्रवायसाः ॥ श्वा श्टगालोऽथ वा मध्ये पु रस्य प्रविशन्ति चेत् । विकिरन्ति गृहादौ च श्मशानं सा मही भवेत् ॥ [] चौरेण हन्यते लोकः परचक्रसमागमः । संग्रामश्च महाघोरो दुर्भिक्षं मरकं तथा ॥ अद्भुतानि प्रसूयन्ते तत्र देशस्य विद्रवः । अकाले फलपुष्पाणि देशविद्रवकारणं” ॥ * ॥ मत्स्यपुराणे । “अतिवृष्टिरनावृष्टिर्दुर्भ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अद्भुत" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें