🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:55:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आश्चर्य
āścarya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आश्चर्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आश्चर्यित]
१. वह मनोविकार जो किसी नई, अभूतपूर्व, असाधरण, बहुत बड़ी अथवा समझ में न आनेवाली बात के देखने, सुनने या ध्यान में न आने से उत्पन्न होती है । अचंभा । विस्मय । तअज्जुब । क्रि॰ प्र॰—करना ।—मानना ।—होना । यौ॰—आश्चर्यकारक । आश्चर्यजनक ।
२. रस के नौ स्थायी भावों में से एक ।
आश्चर्य २ वि॰ आश्चर्ययुक्त । अदभुत । विस्मयपूर्ण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आश्चर्य mfn. (said to be fr. √ चर् with आ and a sibilant inserted, Pāṇ. vi, 1, 147), appearing rarely, curious, marvellous, astonishing, wonderful, extraordinary, KaṭhUp.; Prab.; Śak.; Ragh.
आश्चर्य n. strange appearance
a wonder, miracle, marvel, prodigy
wonder, surprise, astonishment, R.; Bhag.; Śak. &c.
2. आश्चर्य Nom. P. आश्चर्यति, to be marvellous or strange, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (158,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आश्चर्य a. [आ-चर्-ण्यत् सुट् P. VI. 1. 147] Marvellous, wonderful, extraordinary, astonishing, strange, curious; आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपेन Sk.; तदनु ववृषुः पुष्पमाश्चर्यमेघाः R. 16. 87; [] ˚दर्शनो मनुष्यलोकः Ś. 7. --र्यं 1 A wonder, miracle, marvel; किमाश्चर्यं क्षारदेशे प्राणदा यमदूतिका Udb.; कर्माश्चर्याणि U. 1 wonderful deeds; K. 65; Mv. 1; Bg. 11. 6, 2. 29. --2 Surprise, wonder, astonishment; ˚मय Bg. 11. 11. --3 A strange appearance, prodigy. --4 (Used as an exclamation) A wonder, how strange or curious; आश्चर्यं परिपीडितो ऽभिरमते यच्चातकस्तृष्णया Chāt. 2. 4; usually with यच्च, यत्र or यदि with a following potential or future. --Comp. --भूत a. wonderful, being an object of wonder; K. 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0265-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्चर्य्य न० आ + चर--यत् “आश्चर्य्य मनित्ये” पा० सुट् । १ अद्भुते २ विस्मयरसे ३ तद्वति त्रि० । “शेषाः स्थिरत्व मिच्छन्ति किमाश्चर्य्यमतः परम्” भा० व० । “आश्चर्य्यवत् पश्यतिं कश्चिदेनमाश्चर्यवत् वदति तथैव चान्यः--आश्च- र्य्यवच्चैनमन्यः शृणोति” गीता । “पुष्पमाश्चर्य्यमेघाः” रघुः । “किमाश्वर्य्यं क्षारदेशे प्राणदा यमदूतिकाः” उद्भटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0838,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्चर्य्यं, क्ली, (आङ् + चर् + ण्यत् + सुट् निपा- तनात् ।) अपूर्व्वं । तत्पर्य्यायः । विस्मयः २ अद्भुतं ३ चित्रं ४ । इत्यमरः ॥ (यथा, रघौ १६ । ८७ । “गन्धोदग्रं तदनु ववृषुः पुष्पमाश्चर्य्यमेघाः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-195-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आश्चर्य" आता है (22)
हंत आश्चर्य, प्रसन्नता, करुणा, सौभाग्य, आरंभ, खेद या शोक आदि का सूचक शब्दविस्मय आश्चर्य । ताज्जुबचमत्कार आश्चर्य । विस्मयवीक्ष्य विस्मय । आश्चर्यविस्मिति विस्मय । आश्चर्यचमत्कृति आश्चर्य । विस्मयविस्मयन आश्चर्य । ताज्जुबपरिस्मापन आश्चर्य, विस्मय या कुतूहल उत्पन्न करनाहैरत आश्चर्य । अचरज । अचंभा । तअज्जुबअचंभव पु संज्ञा पुं॰ अचंभा । आश्चर्य । विस्मय । तअज्जुबअचंभा आश्चर्य । अचरज । विस्मय । तअज्जुबबिसमय आश्चर्यहैरान आश्चर्य । स्तब्ध । चकित । दंग । भौचक्का । जैसे,—(क) मैं उसे एकबारगी यह…हैरानी विस्मय । हैरत । आश्चर्यतअज्जुब आश्चर्य । विस्मय । अचंभा । क्रि॰ प्र॰—करना ।—में आना ।—होनाशिगिफ्त अचंभा । आश्चर्य । हैरतस्मय गर्व । अभिमान । शेखीकौतुक कुतूहलकुतूहल किसी वस्तु के देखने या किसी बात के सुनने की प्रबल इच्छा । उत्कंठाविचित्रक भोजपत्र का वृक्षचित्रीकरण चित्रीकार संज्ञा पुं॰विसमै पु ^१ संज्ञा पुं॰ विकट समय
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें