🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:09:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुतूहल
kutūhala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जिज्ञासा/उत्सुकता (1.7.32) कौतूहल · कौतुक · कुतुक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुतूहल संज्ञा पुं॰ [सं॰] [कुतूहली]
१. किसी वस्तु के देखने या किसी बात के सुनने की प्रबल इच्छा । उत्कंठा ।
२. वह वस्तु जिसके देखने को इच्छा हो । कौतुक । उ॰—बन तो मेरे लिये कुतूहल हो गया ।—साकेत, पृ॰, १३८ ।
३. क्रींडा । खिलवाड़ । उ॰—काम कुतूहल में बिलसै निशि वारबधू मन- मान हरे ।—केशव (शब्द॰)
४. आश्चर्य । अचंभा ।
५. नायिका का एक अलंकार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुतूहल n. (fr. कुतस् and हल, ‘calling out’ ?), curiosity, interest in any extraordinary matter, Sāh. &c.
inclination, desire for (प्रति loc. or in comp.), Śak. &c.
eagerness, impetuosity
what excites curiosity, anything interesting, fun, Pañcat.
कुतूहल mfn. surprising, wonderful, W.
excellent, celebrated, W. (cf. कौतूहल.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (290,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुतूहल a. 1 Wonderful. --2 Excellent, best. --3 Praised, celebrated. --लं 1 Desire, curiosity; उज्झितशब्देन जनितं नः कुतूहलं Ś. 1; यदि विलासकलासु कुतूहलं Gīt. 1; (पपौ) कुतूहलेनेव मनुष्यशोणितम् R. 3. 54; 13. 21; 15. 65. --2 Eagerness. --3 What excites curiosity, anything pleasing or interesting, a curiosity. --4 Delight, pleasure; U. 1. 20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0409-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुतूहल न० कुतूं चर्म्ममयं स्नेहपात्रमिव हृदयं हलति हल--अच् । अपूर्व्ववस्तुदिदृक्षातिशयजन्ये चेष्टाभेदे फलनिरपेक्षतया चिकीर्षिते १ कौतुके अमरः “प्रिया- वियोगाद्विधुरोऽपि निर्भरं कुतूहलाक्रान्तमना मना- गभूत्” नैष० । “कुतूहलाच्चारुशिलोपवेशम्” भट्टिः । “अथस्ति मे शकुन्तलादर्शनं प्रति कुतूहलम्” शकु० २ प्र- शस्ते ३ अद्भुते च त्रि० हेमच० । “रम्यवस्तुसमालोके लोल- ता स्यात् कुतूहलम्” सा० ट० उक्ते ४ नायकयोर्भावभेदे न० । तारका० इतच् । कुतूहलित जातकौतुके त्रि० । स्वार्थे युवा० अण् । कौतूहल कौतुके न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2095,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुतूहलं, क्ली, (कुतूं चर्म्ममयतैलादिपात्रबत् अन्त- र्हलति सोत्सुकं करोति । हल् + अच् ।) अपूर्व्व- बस्तुदिदृक्षाद्यतिशयः । तत्पर्य्यायः । कौतूहलम् २ कौतुकः ३ कुतुकम् ४ । इत्यमरः । १ । ७ । ३१ ॥ चित्रम् ५ । इति शब्दरत्नावली । (यथा, नैषधे । १ । ११९ । “प्रियावियोगाद्विधुरोऽपि निभर कुतूहलाक्रान्तमना मनागभूत्” ॥ नायकालङ्कारविशेषः । तल्लक्षणं यथा साहित्य- दर्पणे । ३ । ११९ । “रम्यवस्तुसमालोके लोलता स्यात्कुतूहलम्” ॥)
कुतूहलः, त्रि, प्रशस्तः । अद्भुतः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-141-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुतूहल" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें